Home > Nhân văn > Hiếu kỳ > Bảo đảm an toàn khi phóng vệ tinh

Bảo đảm an toàn khi phóng vệ tinh

Sunday 25 May 2008

Ngày 24-10-2007, Trung Quốc đã phóng thành công vệ tinh Mặt Trăng đầu tiên Hằng Nga-1, trở thành quốc gia thứ tư trên thế giới phóng vật thể lên Mặt Trăng (sau Liên Xô, Mỹ, Nhật Bản).

Hằng Nga-1 nặng gần 3 tấn, được phóng lên Mặt Trăng cách Trái Đất hơn 380 nghìn km, cho nên phải dùng tên lửa có sức đẩy lớn. Lần này TQ dùng tên lửa vận tải Trường chinh 3A (CZ3A), thuộc loại mạnh nhất của TQ hiện nay. Tên lửa họ CZ được dùng lần đầu ngày 24-4-1970 để phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên của TQ; cho đến nay đã phóng 101 lần, thành công 100%, là một thành tựu nghiên cứu xuất sắc. TQ đã chế tạo được 12 kiểu tên lửa họ CZ; như CZ3A đã phóng 14 lần, thành công 100%.

JPEG - 58.6 kb
Tên lửa phóng vệ tinh Mặt Trăng

Thống kê của Liên Xô và Mỹ cho thấy các trục trặc về tên lửa chiếm 51% tổng số lần phóng vệ tinh thất bại, gây tổn thất rất lớn về người và tài sản. Vì thế TQ rất chú ý bảo đảm độ an toàn cao của tên lửa.

CZ3A chưa phải là loại tên lửa mạnh nhất. Nó còn yếu hơn tên lửa Saturn 5 Mỹ dùng phóng phi thuyền Apollo 11 (16-7-1969) chở 3 nhà du hành vũ trụ lên Mặt Trăng. Saturn 5 mạnh nhất thế giới hồi đó, chứa 1 triệu ga-lông nhiên liệu, tương đương 200 tấn TNT (bằng một quả bom nguyên tử nhỏ), tạo ra lực đảy 220 triệu mã lực, tiểng ồn của động cơ khi nổ máy to hơn tiếng 500 máy bay phản lực cùng nổ máy.

JPEG - 16.5 kb
Tên lửa vận tải Trường chinh

CZ3A cao 52 m, đường kính 3,35 m, tổng trọng lượng 250 T, trong đó có 40 T nhiên liệu. Do lượng nhiên liệu lớn, nếu không may để rò rỉ nhiên liệu gây cháy và nổ thì toàn bộ bãi phóng sẽ thành tro. Nhiên liệu chính dùng chất N2O4 lỏng, ngoài ra còn dùng một ít ô-xy nước (nhiệt độ âm 197°C) và hy-dro nước (âm 253°C), đều cực kỳ dễ cháy và độc. Nhiên liệu phải chở từ Thượng Hải tới Trung tâm phóng vệ tinh Tây Xương, thuộc tỉnh Tứ Xuyên, xa hàng mấy nghìn km (tên lửa và vệ tinh chở từ Bắc Kinh tới đây). Khi nạp nhiên liệu vào tên lửa phải hết sức thận trọng, chỉ cần rớt một giọt xuống đất là có thể gây nổ, đe dọa sinh mạng của 4 nghìn người làm việc trong Trung tâm. Trước đây TQ dùng xe chở nhiên liệu, nay dùng đường ống dẫn nhiên liệu từ hầm chứa trong núi ở xa 500 m. Nhân viên thao tác nạp nhiên liệu phải mặc quần áo bảo hộ bọc kín người. Việc nạp hai nhiên liệu lạnh này phải rất thận trọng, khi đã nạp thì tên lửa chuyển sang trạng thái không thể đảo ngược; chúng được nạp 6 giờ trước khi phóng.

Tên lửa khi phát hỏa phóng ra một nhiệt lượng cực lớn, phải có cách triệt tiêu, nếu không các thiết bị xung quanh sẽ cháy hết. TQ có sáng kiến cho lượng nhiệt đó làm bốc hơi lượng nước chứa trong bể sâu 6 m dưới chân tên lửa; song nó cũng chỉ triệt tiêu được 1/3, còn lại 2/3 nhiệt lượng sẽ đi vào một đường hầm ngầm dài tản nhiệt.

Động cơ tên lửa khi điểm hỏa phát ra tiếng động, khói, lửa, lượng nhiệt và lực rung lớn, nên không ai được ở gần. Nhóm người có phận sự rút cuối cùng là 20 chuyên gia làm việc ở độ cao 45 m trên tháp phóng; họ phải rút hết xuống hầm ngầm vào 13 phút chót. Trước đó tất cả những người không có nhiệm vụ đều phải sơ tán ra xa, núp vào hang núi hoặc hầm ngầm. Hai giờ trước khi phóng tên lửa, dân cư trong vùng cách bãi phóng 2,5 km phải sơ tán hết ra ngoài xa; trong vùng cách bãi phóng 2,5-6 km thì chỉ cần ra khỏi nhà là được (sợ sức nổ làm sập nhà).

Vì tên lửa sau khi lên trời sẽ đi nghiêng về phía Đông Nam nên dân cư dọc theo phía ấy cũng phải sơ tán để tránh nguy hiểm nếu chẳng may tên lửa chưa cháy hết đã rơi xuống. Năm 1996 từng xảy ra một vụ, tên lửa rơi nổ bạt mất một nửa quả đồi; từ đó mới chủ trương sơ tán dân. Từ ảnh kèm, có thể thấy hai xác tên lửa tầng 1 và 2 của vệ tinh Hằng Nga-1 rơi xuống cánh đồng và gần nhà dân; tuy báo chí TQ đưa tin là xác tên lửa “thành công” rơi xuống chỗ dự định. Có lẽ vì vậy mà tháng 9 vừa rồi, chính phủ TQ đã quyết định xây dựng một bãi phóng tên lửa mới, thứ 4, tại đảo Hải Nam sát biển để tránh thương vong cho dân chúng ở dọc đường tên lửa phóng lúc ban đầu. Tên lửa chở Hằng Nga-1 mới đầu bay thẳng góc lên trời; 148 giây sau khi phát hỏa, tầng 1 tách ra và rơi xuống; giây thứ 271, tầng 2 tách và rơi; khi đó tên lửa chưa bay được xa lắm.

Ba địa điểm bố trí cho du khách tham quan cảnh phóng Hằng Nga-1 ở xa tháp phóng 2,5 km và 4 km; du khách chỉ nhìn thấy tên lửa trong 2-5 giây là nó đã biến mất vào tầng mây. Thế nhưng để được vào đây, họ phải mua vé rẻ nhất là 800 NDT (1,6 triệu VNĐ), nếu xem tại phòng VIP, giá vé 5000 NDT (10 triệu VNĐ). Khách được phát khăn mặt và chai nước khoáng để phòng bất trắc khi phải sơ tán vào hầm ngay cạnh. Ngoài ra họ phải mua bảo hiểm 180 NDT.

14 giờ trước khi phóng, đoạn đường cao tốc dẫn vào bãi bị cấm tuyệt đối. Công an, bộ đội và chó nghiệp vụ lùng sục khắp mọi chỗ để bảo đảm không có ai ở gần.

Phóng vệ tinh Mặt Trăng còn đòi hỏi nhiều điều kiện cực kỳ khắt khe, việc chuẩn bị phóng chẳng khác trước giờ một trận đánh ác liệt. Với bãi phóng Tây Xương, trong một năm chỉ có hai dịp phóng tốt nhất là tháng 4 và 10. Mỗi tháng lại chỉ có 3 ngày; mỗi ngày chỉ có một “cửa sổ phóng”, với thời gian 35 phút; nếu vì trục trặc hoặc vì thời tiết xấu mà lỡ dịp thì phải chờ dịp sau. Theo tính toán chính xác từ trước, thời điểm phóng tốt nhất (gọi là “cửa sổ zê-rô”) là 18 giờ 05 phút ngày 24-10; nếu lỡ dịp thì có thể phóng vào 18 giờ hôm sau; nếu lại lỡ thì chỉ còn dịp 17 giờ 55 phút ngày 26. Nếu lại lỡ nữa thì phải chờ đến tháng 4-2008. Đầu năm nay, TQ dự định phóng vào tháng 4, sau vì để chắc chắn thành công lại hoãn đến tháng 10. Lần này Hằng Nga-1 được phóng đúng vào “cửa sổ zê-rô”, cho nên thành công mỹ mãn, hoàn toàn như dự kiến. Khi tính “Cửa sổ phóng” phải dựa trên mối quan hệ tương hỗ giữa Trái Đất với Mặt Trăng và bãi phóng, sao cho vệ tinh được phóng lên với tiêu hao nhiên liệu nhỏ nhất và sẽ bắt kịp chuyển động của Mặt Trăng.

Điều kiện khí tượng để phóng vệ tinh cũng rất khắt khe: trong vòng 30-40 km xung quanh không được có mây chứa điện, không có mưa to trên 1 mm, gió không được quá 14 m/s. Sợ nhất là sấm chớp, tia lửa điện có thể gây cháy nhiên liệu trong tên lửa.

Nguyễn Hải Hoành