Trang nhà > Nghệ thuật > Âm nhạc > Hà Thị Cầu - chút hồn xẩm Việt còn lại nay đã tắt

Hà Thị Cầu - chút hồn xẩm Việt còn lại nay đã tắt

Chủ Nhật 3, Tháng Ba 2013

Báu vật trong kho tàng hát xẩm dân gian Việt – nghệ nhân Hà Thị Cầu đã lìa cõi tại quê nhà, hưởng thọ 97 tuổi. Cầu cho hương hồn Cụ an bình nơi vĩnh hằng và kính cẩn chia buồn cùng tang quyến – BBT ĐÔNG TÁC GIAO LƯU

Nghệ nhân Hà Thị Cầu, tên thật Hà Thị Năm sinh tại huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định trong một gia đình 3 đời hát xẩm. Từ 8 tuổi, cô bé Năm đã bê thau đồng lê la khắp chốn chợ quê hành nghề hát xẩm kiếm sống. Định cư tại Yên Mô, Ninh Bình, bà trở thành người vợ thứ 18 của ông trùm xẩm Nguyễn Văn Mậu (biệt danh Chánh Trương Mậu).

JPEG - 19.8 kb

Cụ Hà Thị Cầu được coi là báu vật sống cuối cùng của nghệ thuật hát xẩm Việt Nam. Tuy không biết chữ, nhưng cụ là người thông minh, rất giỏi làm thơ và sáng tác các bài hát xẩm, hầu hết các bài hát xẩm do cụ biểu diễn đều do cụ tự đặt lời và truyền dạy cho con cháu.

Xẩm là loại hình dân ca có từ thời nhà Trần, dã sử tương truyền đó là tiếng hát than vận tranh giành vương quyền bất thành của Trần Quốc Đĩnh (con vua Trần Thánh Tông). Thái tử Đĩnh bị chọc mù mắt, vứt trong rừng sâu, nhờ tiếng đàn (do Bụt – một biểu tượng Phật giáo nguyên thủy truyền dạy) mà cứu được mạng sống và tìm được đường trở về chốn cung đình.

Với các vần thơ lục bát thêm tiếng láy tiếng đệm, khúc Xẩm không chỉ là tiếng than thân trách phận mà còn là tiếng hát giữ lại những gương anh hùng trong sử sách, châm biếm thói hư tật xấu của người đời, của quan tham.

Hà Thị Cầu đã vương vào nghiệp cầm ca, mà là thứ ca của tầng đáy xã hội kiếm chút tiền dư nơi bến đò, cuối chợ, trên xe hỏa… Kháng chiến chống Pháp, khúc ca Xẩm trở thành công cụ tuyên truyền vận động nhân dân bám đất chống giặc ngoại xâm. Năm 1977, bà đã giành được nhiều giải thưởng văn nghệ quần chúng. Tiếc rằng, khi phường nhạc Xẩm mai một, không ai nối tiếp cái nghiệp xướng ca bị cả xã hội mặc định là chỉ dành cho người cùng đường, mạt vận mới theo.

Trời thương phận mỏng, Hà Thị Cầu như con chim đơn côi kêu Cuốc Cuốc không biết mệt mỏi gần một thế kỷ, kêu đến khi kiệt cùng trong xương tủy, khi không cất lên được tiếng nữa thì lại trở về với dúi cây bụi đất chốn làng quê.

JPEG - 36.8 kb
Cụ Cầu tại Nhà hát Lớn Hà Nội năm 2011 (ảnh Việt Long)

Năm 2011, khi Xẩm vẫn trong diện đề cử là di sản văn hóa vật thể của UNESCO thì cụ Cầu đã yếu lắm. Cụ Cầu nghèo khổ, chứng kiến đất nước đi qua bao thăng trầm lịch sử, nhưng cuộc đời vẫn như đường chỉ thẳng đến nút cuối vẫn là nghèo khổ.

12 giờ rưỡi trưa nay, anh Nơi, con rể cụ báo tin cho báo chí, cụ đã lìa trần. Thế là một kiếp cơ cực đã buông. Cụ Cầu dặn, nếu một ngày nằm xuống, thì treo 2 cây đàn nhị trên bàn thờ. Báu vật nhân gian đã nhả hết tơ.

Lễ viếng nghệ nhân Hà Thị Cầu được bắt đầu từ lúc 7g sáng ngày 4-3 và lễ an táng được tổ chức vào lúc 9g30 sáng 5-3 tại nghĩa trang Đầm Thuần (xã Yên Phong, Yên Mô, Ninh Bình).

Minh Quốc

Tham giàu lấy chú biện tuần
Tuy rằng bóng bẩy nợ nần chan chan
Thà rằng lấy chú xẩm xoan
Công nợ không có hát tràn cung mây.
...
Tối trời bắt xẩm trông sao
Xẩm thề có thấy ông nào, xẩm đui.