Trang nhà > Giáo dục > Đào tạo > Học ở nhà – tại sao không ?

Học ở nhà – tại sao không ?

Thứ Ba 9, Tháng Chín 2008

Cha dạy con học chữ (Việt Nam đầu thế kỷ XX)
Nhu cầu học tập của dân ta quá lớn mà nhà nước lại thiếu trường lớp, thiếu giáo viên (nhất là trường tốt, giáo viên giỏi), chi phí học tập vượt quá khả năng chi trả của không ít gia đình, ... ngành giáo dục phổ thông nước ta hiện nay và khá lâu nữa vẫn còn đứng trước nhiều thách thức lớn không thể không tìm cách giải quyết.

Giáo dục bậc phổ thông có các hình thức giáo dục của nhà trường (công và tư), của xã hội và của gia đình [1]. Mục đích của giáo dục là đào tạo con người có ích cho xã hội. Để đạt được mục đích ấy, có nhất thiết 100% trẻ em phải học ở trường hay không ?

JPEG - 3.4 kb

Để góp phần giải quyết các khó khăn của ngành giáo dục phổ thông nước ta, có lẽ cần mạnh dạn thử nghiệm những giải pháp mới, tận dụng các nguồn lực tiềm tàng trong xã hội và kinh nghiệm quốc tế. Trong bài này chúng tôi xin mạo muội nêu lên vấn đề phục hồi và phát triển hình thức lớp học tại nhà để thay thế một phần cho hình thức học tại trường, dưới những điều kiện nhất định và trong phạm vi nhất định. Dĩ nhiên đây là một vấn đề lớn, cần có sự bàn thảo rộng rãi và cuối cùng vẫn phải chờ nhà nước quyết định.

Vấn đề cũ mà mới

Học ở nhà là hình thức giáo dục cổ xưa nhất của loài người. Các lớp học tại gia với giáo viên là phụ huynh gia đình hoặc gia sư, học trò là con cháu trở thành phương thức giáo dục quan trọng đào tạo nhân tài thời xưa. Ngay cả sau khi xuất hiện hệ thống trường học công và tư ở khắp nơi, khi đời sống của người dân đã xã hội hoá cao độ, không ít gia đình vẫn duy trì lớp học tại gia. Nhà phát minh vĩ đại Thomas Edison thủa nhỏ học chữ và toán từ bà mẹ. Tổng thống Mỹ W. Wilson được bố dạy học từ bé cho tới năm 19 tuổi thì thi vào trường đại học Princeton. Nữ hoàng Anh Elizabeth II học ở nhà suốt tuổi nhi đồng và thiếu niên. Nhà cách mạng Che Guavara được mẹ dạy học ở nhà cho tới năm 13 tuổi mới đến trường...

JPEG - 13.5 kb
Lớp học thầy đồ thời Pháp

Người Việt Nam ta đã quá quen thuộc với hình thức học ở nhà. Thời xa xưa, ở đô thị và nông thôn hầu như đâu đâu cũng có những lớp học tại gia do các thầy đồ mở để dạy con em mình, cũng nhận cả con cháu người thân. Nhiều nhà trí thức nước ta đã thành tài từ các lớp học đó. Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh rồi Hồ Chí Minh học những chữ Nho đầu tiên từ thân phụ, tiếp đó học các kinh điển Hán học khác cũng tại nhà. Cho đến nửa đầu thế kỷ XX, mặc dù hệ thống trường công và tư đã hình thành và khá phát triển, song nhiều nơi vẫn còn các lớp học ở nhà như vậy. Hình thức học tại gia rất phổ cập trong thời trước 1945 kể cả trong tầng lớp làm công ăn lương. Bản thân người viết bài này tuy có cha là giáo viên trung học nhưng cũng học ở nhà cho đến 10 tuổi, do anh chị dạy; còn 4 anh chị (trừ anh cả) đều học ở nhà cho đến 16 tuổi, do gia sư dạy; về sau khi được cho đi học ở trường không ai thua kém các bạn khác. Dĩ nhiên đấy là do hoàn cảnh buộc phải học ở nhà.

Sau cách mạng, cùng với sự phát triển nhanh chóng số lượng các trường công không thu học phí, các lớp học ở nhà dần dần biến mất. Song việc cha mẹ kèm con học thêm ngoài giờ học ở trường thì vẫn tiếp tục khá phổ biến cho tới nay, tuy chỉ còn tác dụng bổ trợ.

Học ở nhà tuy là chuyện “xưa như trái đất”, nhưng nếu đặt vấn đề cho phép trẻ em được học ở nhà suốt bậc phổ thông rồi thi thẳng vào đại học thì vấn đề lại hoàn toàn mới, có thể nhiều người vừa nghe nói thế đã phản đối ngay.

Nhưng có một quốc gia đã làm như vậy, và rất thành công. Đó là nước Mỹ, nơi con người luôn dám (và được quyền) phá bỏ mọi ràng buộc để sáng tạo cái mới trên nhiều lĩnh vực – dĩ nhiên họ cũng phải đấu tranh khá lâu mới đạt mục đích cho con em họ học ở nhà suốt bậc phổ thông. Có điều, chính quyền và xã hội Mỹ luôn tôn trọng quyền sáng tạo cái mới, chỉ cần đạt được mục đích cuối cùng là có lợi cho sự phát triển của đất nước thì họ sẵn sàng từ bỏ mọi luật lệ cũ do chính họ đặt ra trước đây.

JPEG - 35.3 kb
Sinh viên Greenville Technical Charter High School

Từ thập niên 70 trở đi luật pháp Mỹ thừa nhận tính hợp pháp của các lớp học ở nhà. Hiện có khoảng 2% trẻ em Mỹ đang học ở nhà và con số ấy tăng lên hàng năm. Xu hướng này đang được nhiều nước quan tâm. Không dừng lại ở đó, thập niên 90, người Mỹ còn sáng tạo ra charter school – một trong các niềm tự hào của giáo dục Mỹ. Đây là một loại trường công đặc biệt (tạm dịch: trường đặc cách, trường tự ̣ quản) hoạt động độc lập với hệ thống giáo dục của địa phương, nội dung giảng dạy và triết lý giáo dục khác với các trường công hiện có, không do cơ quan giáo dục quản lý tuy vẫn sử dụng ngân sách giáo dục; nhưng nếu không đạt được chất lượng giáo dục tốt thì sẽ bị đình chỉ hoạt động. Tới nay 34 bang ở Mỹ đã có hơn 2300 charter school, thu hút hơn 575 nghìn học sinh 5-18 tuổi. Chắc chắn người Mỹ sẽ còn sáng tạo nhiều hình thức học tập mới.

Tình hình học tại gia ở Mỹ

“Học ở nhà” (homeschooling hoặc home school) là một trong các hình thức giáo dục bậc phổ thông, trong đó phụ huynh hoặc người giám hộ (guardian, ở đây có thể hiểu là gia sư) dạy con cháu ở nhà mình chứ không để chúng đi học ở trường công hoặc tư.

Thời xưa, học ở nhà là hình thức phổ biến ở Mỹ; nhưng từ ngày các bang đưa ra Luật giáo dục cưỡng bức, yêu cầu trẻ em đều phải học ở trường thì các lớp học ở nhà dần dần biến mất. Từ thập niên 50-60 thế kỷ XX, lấy cớ kết quả điều tra của nhà nước cho thấy chất lượng hệ thống trường phổ thông Mỹ thấp và tiếp tục đi xuống, một số phụ huynh đòi đưa con về nhà học. Từ đó xuất hiện phong trào homeschooling với tính chất một cuộc vận động đòi quyền dân chủ tự do trong việc lựa chọn hình thức giáo dục. Mới đầu nó bị ngành giáo dục và dư luận kịch liệt phản đối, nhưng sau cùng lại được tán thành, ủng hộ, phát triển.

JPEG - 11.6 kb
Học ở nhà tại Bắc Bộ xưa

Nguyên nhân nảy sinh nhu cầu homeschooling : - Sự bất mãn của giới phụ huynh học sinh (HS) đối với các yếu kém của hệ thống trường công: hoạt động xơ cứng, máy móc, kiến thức lạc hậu không đáp ứng nhu cầu thị trường nhân lực hiện đại, coi nhẹ cá tính HS, không đáp ứng nhu cầu của trẻ cá biệt, hiệu suất dạy và học thấp ...; - Bất đồng về giá trị quan: nhà trường dạy HS một số giá trị quan mâu thuẫn với tín ngưỡng tôn giáo của gia đình HS (thí dụ thuyết Tiến hoá mâu thuẫn với giáo lý đạo Ki Tô; nước Mỹ có nhiều người theo tôn giáo); phụ huynh sợ con mình bỏ đạo; - Lo sợ lũ trẻ chịu tác hại của các thói xấu lan tràn tại nhiều trường công, như dùng ma túy, tình dục sớm, bạo lực bắt nạt kẻ yếu, ... Nạn HS dùng súng bắn giết thầy trò cũng vô cùng đáng ngại; - Nhà xa trường, bất tiện cho trẻ đi học hàng ngày; - Học phí trường tư quá khả năng chi trả của gia đình

Ngoài ra, tầng lớp trung lưu ngày càng đông, có điều kiện kinh tế và thời gian (thường có một người không đi làm), phụ huynh thường có trình độ văn hoá cao (một điều tra cho thấy 20% cao hơn giáo viên trường công), mạng Internet cung cấp nguồn kiến thức và tài liệu giáo dục vô tận ... cũng là môi trường thuận lợi để phát triển homeschooling.

Với các nguyên do trên, từ thập niên 50 một số gia đình bắt đầu không cho con đến trường mà kéo về dạy “chui” ở nhà; tuy biết như thế là phạm luật. Về sau có người (I. Ilich, ...) công khai nêu khẩu hiệu “Không được thể chế hoá (tức buộc phải đi học) nhà trường”, “Nhà trường biến mất”, ... gây ra cuộc tranh cãi gay gắt giữa nhà trường với một số phụ huynh cấp tiến.

Phía nhà trường nói phụ huynh thiếu chuyên môn sư phạm nên không thể dạy tốt được, nội dung giảng dạy ở nhà khác với nhà trường, như vậy là phạm luật giáo dục nghĩa vụ, học ở nhà sẽ trở ngại sự phát triển của xã hội và quyền của nhà nước thực hiện việc giáo dục lớp trẻ.... Phía phụ huynh thì nói lựa chọn hình thức giáo dục là một quyền dân chủ, đã là quyền dân chủ thì phải thực hiện .... Cuộc tranh cãi được đưa ra toà phân xử. Quá trình tố tụng diễn ra rất lâu, đầu thập niên 70 Toà Tối cao ra phán quyết bênh vực quyền tự do lựa chọn hình thức giáo dục của phụ huynh HS. Từ đó trở đi phía nhà trường bắt đầu hiểu được vai trò quan trọng của học ở nhà, họ chuyển sang ủng hộ và hợp tác với các phụ huynh. Chẳng hạn các trường cho phép HS học ở nhà được quyền dự giờ học, các hoạt động ngoại khoá và đi xe bus của trường. Việc vào đại học (ĐH) của các HS học ở nhà không có gì khó khăn, dù họ không có chứng chỉ của nhà trường cấp, nhưng chỉ cần vượt qua kỳ sát hạch SAT (một kiểu thi ĐH khá nhẹ nhàng) là được.

JPEG - 2.7 kb

Từ đầu thập niên 90, cả 50 bang lần lượt ban hành văn bản pháp luật xác định địa vị hợp pháp của homeschooling. Giới phụ huynh cũng lập các đoàn thể để bênh vực lớp học ở nhà, như Home School Legal Defense Association ...

Tình hình phát triển. Năm 1970, nước Mỹ có khoảng 10-15 nghìn HS học ở nhà. Theo thống kê của Trung tâm Thống kê giáo dục quốc gia (NCES; công bố 7-2001), năm 1999 có 0,85-0,97 triệu HS học ở nhà, chiếm 1,7% số trẻ lứa 5-17 tuổi. Tốc độ tăng hiện nay là 11%/năm. Theo Ann Zeise (homeschooling.gomilpitas.com): năm 2000 có 905.979 HS học ở nhà; năm 2003 – 1,1 triệu (2,7% tổng số trẻ cùng tuổi); năm 2007 – 1.319.392 HS.

Sự quản lý của chính quyền. 9 bang không hạn chế quyền hạn của phụ huynh đối với lớp học ở nhà. 10 bang chỉ yêu cầu phụ huynh khai báo việc học ở nhà với chính quyền. 20 bang yêu cầu phụ huynh trình báo kết quả sát hạch hoặc đánh giá về học lực để theo dõi tình hình HS. 11 bang ngoài các yêu cầu trên còn quy định cơ quan quản lý giáo dục địa phương có quyền thường xuyên thăm lớp học ở nhà và tổ chức huấn luyện chuyên môn cho phụ huynh dạy học ...

Lợi và bất lợi. Do một thầy dạy một (hoặc hai) trò nên dễ thực hiện dạy theo đối tượng, dựa hứng thú và nhu cầu của HS, cho phép trẻ học theo cách của chúng, tiến độ linh hoạt, thích hợp với HS, nhờ đó việc học từ bị động trở thành chủ động. Thầy trò giao tiếp nhiều nên thầy có dịp hiểu HS hơn, từ những chuyện vụn vặt mà dạy chúng. Thực hiện được cá tính hoá giáo dục, khắc phục tình trạng “cào bằng” giáo dục ở trường. Nâng cao tính tích cực của phụ huynh tham gia công tác giáo dục, tận dụng nguồn nhân lực giáo dục. Hiệu suất học cao hơn hẳn ở trường, giảm tối đa thời gian lãng phí khi học ở trường.
Chi phí giáo dục ít mà hiệu quả lớn: bình quân chi cho một HS học ở nhà là 546 USD/năm (ở trường công là 5325). Có chuyện khôi hài là một số phụ huynh Mỹ đã lên tiếng đòi nhà nước trả lại cho họ khoản chênh lệch chi phí đó để bù đắp cho lao động của họ. Thống kê cho thấy bình quân điểm số sát hạch của HS học ở nhà cao hơn 30% so với HS học ở trường. Do học với hiệu suất cao nên một số gia đình đã rút ngắn tổng thời gian học bậc phổ thông được vài ba năm, do đó con em họ được vào đại học rất sớm. Sau hết, HS học nhà phổ biến ngoan hơn HS ở trường. Nguyên nhân của các ưu điểm kể trên không khó hiểu: có phụ huynh nào không lo dạy con em mình cho giỏi, cho ngoan, đủ sức cạnh tranh với xã hội.

Dư luận chủ yếu lo ngại việc học ở nhà sẽ hạn chế sự xã hội hoá trẻ em, không giúp chúng phát triển tinh thần hợp tác, đồng đội cũng như năng lực giao tiếp và thích nghi với xã hội. Hầu hết gia đình không thể có sân bãi rộng để trẻ chạy nhảy chơi đùa, không có thư viện, phòng thí nghiệm, nhà tập thể dục ... Cũng có ý kiến lo HS học ở nhà sẽ kém tính cạnh tranh vì chúng không có bạn để ganh đua.

Dĩ nhiên phương thức giáo dục nào cũng có hai mặt ưu và khuyết. Hình thức học ở nhà cũng vậy, nó đang được bổ cứu bằng nhiều biện pháp hữu hiệu.

JPEG - 12.2 kb
Sam và Stan học ở nhà tại Mỹ ngày nay

Một thí dụ thực tế về học ở nhà tại Mỹ
Gia đình ông bà Steve và Sandy Scoma ở thành phố Columbia có 4 con thì cả 4 đều học xong chương trình trung học cơ sở (THCS) và trung học phổ thông (THPT) ở nhà. Vì không đi làm nên bà Sandy là giáo viên chính của lũ trẻ. Ông Steve chỉ tham gia giảng dạy một phần ngoài giờ đi làm. Năm nay, hai cậu út – cặp sinh đôi Sam và Stan Scoma 18 tuổi (ảnh) cùng tốt nghiệp THPT từ lớp học này. Ông bà soạn giáo trình giảng dạy với sự hợp tác của chính quyền bang và địa phương, với sự giúp đỡ của các tổ chức như National Home Education Network. Thành phố Columbia với 516 nghìn dân hiện có khoảng 2 nghìn học sinh đang học ở nhà và mỗi năm có chừng 120 em tốt nghiệp THPT. Do nhiều nguyên nhân, số học sinh học ở nhà tăng lên trong suốt 20 năm qua.
Sam và Stan cho biết, ngoài các môn học trong giáo trình ra, hai em còn học được hai bài học đặc biệt, đó là phương pháp học tập và tinh thần tự giác. “Điều thích nhất khi học ở nhà là bạn có thể học được cách tự dạy mình” – Sam nói, “Nếu chưa hiểu điều gì, bạn có thể nhờ cha mẹ giúp; nhưng bạn học được cách nghiên cứu và tự tìm ra giải đáp vấn đề.” Stan nói hầu hết học sinh học ở trường đều đứng trước các cám dỗ làm cho hứng thú học tập bị phân tán; hai em đã học được khá nhiều về tinh thần tự giác tôn trọng kỷ luật.
Tiến độ học tập của hai em rất linh hoạt: khi nào học dễ vào thì “thầy cô” sẽ cho tăng tốc độ học, khi học khó vào thì tiến độ chậm lại; khi vấn đề nào đã chín muồi thì hai em tự thảo luận vấn đề đó với nhau. Đôi khi cha mẹ còn mời những thầy đặc biệt, thí dụ một chính khách tới dạy hai cậu cách diễn thuyết trước đám đông.
Sam và Stan đã tốt nghiệp PTTH với điểm số 3,9 và cao hơn (theo thang điểm 4,0), vượt yêu cầu của Hội Học tại gia độc lập Nam Carolina (South Carolina Independent Home School Association), một tổ chức theo dõi và đánh giá tiến bộ của các HS học ở nhà và cấp chứng chỉ cho họ. Nhờ học giỏi nên hai em đã nhận được học bổng toàn phần của trường ĐH cộng đồng hai năm Midlands Technical College (ở Columbia). Sau đó họ sẽ học chương trình thạc sĩ tại University of South Carolina. Sam sẽ theo đuổi ngành hàng không vũ trụ, còn Stan thì yêu môn hoá và sẽ làm ngành dược phẩm.
Ông bà Steve và Sandy Scoma đến định cư tại Dallas bang Texas khi hai con lớn là cô Stacy và cậu Steve Jr. đến tuổi đi học. Ông Steve kể: “Chúng tôi cho các cháu học ở nhà với suy nghĩ có thể tạo cho lũ trẻ một khởi đầu tốt nhằm thích ứng với tình hình cạnh tranh trong học tập.” Năm 1990 họ dọn nhà tới Nam Carolina và kinh doanh một nhà tập luyện thể dục. Hai con út Sam và Stan cũng làm việc part time tại đây. Ông bà vẫn để các con học ở nhà, chủ yếu vì cho rằng chất lượng học tại các trường công vùng này chưa tốt. Các trường tư có chất lượng tốt hơn, nhưng học phí lại quá cao, họ không đủ sức chi trả. Năm nay Stacy và Steve Jr. cùng tốt nghiệp ĐH South Carolina. Stacy 26 tuổi làm cô giáo vườn trẻ, Steve Jr. 24 tuổi làm kỹ sư máy tính.
Do gia đình theo Ki Tô giáo nên Sam và Stan được giáo hội tài trợ đi thăm Mexico, Ấn Độ, Romania và vài nước; qua đó học được rất nhiều kiến thức về các nền văn hoá khác. Hai em cũng được hưởng nhiều lợi ích từ chương trình dạy âm nhạc của nhà thờ. Stan trở thành một nhạc công piano xuất sắc. Sam chơi giỏi cả piano lẫn ghi ta và bass. Cả hai em đều là thành viên chính của ban nhạc trẻ và dàn đồng ca của nhà thờ; ngoài ra còn là hai vận động viên thể thao tài năng hoạt động trong các đội thể thao của phường.
Nguyễn Hải Hoành
Ảnh
- Cha dạy con học chữ ở Việt Nam đầu thế kỷ XX
- Các lớp học thầy đồ thời Pháp thuộc
- Sinh viên Greenville Technical Charter High School
- Sam đang làm bài tập ở nhà và Stan đang học trong bếp
Tham khảo
- www.nhen.org (National Home Education Network)
- www.census.gov/population: Home Schooling in the United States: Trends and Characteristics, by Kurt J. Bauman
- www.homeschooling.gomilpitas.com


[1Từ điển tiếng Việt định nghĩa: giáo dục là hoạt động nhằm tác động một cách hệ thống tới sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, nhằm làm cho đối tượng dần dần có được những phẩm chất và năng lực cần thiết. Suy ra, tự học không thuộc phạm trù giáo dục bàn ở đây, tuy có người chỉ qua tự học mà rất giỏi, chẳng hạn cư sĩ Thiều Chửu-Nguyễn Hữu Kha. Bởi vậy không nhất thiết ai cũng phải cắp sách tới trường mới trở thành người hữu ích cho xã hội. Dĩ nhiên số tự học như vậy chỉ là thiểu số và do bất đắc dĩ mà thôi.