Trang nhà > Vui sống > Du lịch > Làng gốm Phù Lãng (Bắc Ninh)

Làng gốm Phù Lãng (Bắc Ninh)

Thứ Hai 24, Tháng Ba 2008

Làng Phù Lãng thuộc xã Phù Lãng, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh; ở cạnh đường 18 đoạn từ thị xã Bắc Ninh đi Phả Lại và cách sông Lục Đầu khoảng 4km. Địa danh Phù Lãng có thể có từ cuối thời Trần, đầu thời Lê. Vào thời kỳ này, Phù Lãng có 3 thôn: Trung thôn, Thượng thôn, Hạ thôn.

Nằm ven sông Cầu, nơi có nhiều bến đò ngang suốt ngày chở khách qua lại, Phù Lãng được trong và ngoài nước biết đến chủ yếu nhờ nghề gốm truyền thống. Theo Tô Nguyễn, Trình Nguyễn trong sách Kinh Bắc - Hà Bắc thì ông tổ nghề gốm Phù Lãng là Lưu Phong Tú. Vào cuối thời Lý, ông được triều đình cử đi sứ sang Trung Quốc. Trong dịp đi này, ông học được nghề làm gốm và truyền dạy cho người trong nước. Đầu tiên, nghề này dược truyền vào vùng dân cư ở đôi bờ sông Lục Đầu, sau đó chuyển về vùng Vạn Kiếp (Hải Dương). Vào khoảng đầu thời Trần (thế kỷ XIII) nghề được truyền đến đất Phù Lãng Trung.

Tháng 12/1996, khảo sát bãi gốm cổ ở đầu làng An Trạch, đã phát hiện những mảnh gốm thời Trần, một số lò gốm cổ trên đường từ cuối thôn Phấn Trung sang An Trạch. Điều đó chứng tỏ nhận định trước đây cho rằng nghề gốm Phù Lãng phát sinh từ thời Trần là có cơ sở. Nguyên liệu để tạo ra những sản phẩm của nghề gốm Phù Lãng là đất sét có mầu hồng nhạt ở làng Thống Vát, Cung Kiệm (xã Việt Thống), sau khi mua, đất được trở về Phù Lãng bằng thuyền lớn. Qua nhiều công đoạn, đất sét được luyện dẻo mịn rồi tạo hình trên bàn xoay bằng tay của người thợ thủ công.

Sản phẩm chính của gốm Phù Lãng xưa là chum vại, ấm đất, chậu cảnh, tiểu sành... Ngày nay với những bàn tay tài hoa và nhiệt huyết nghề gốm, muốn khôi phục và gìn giữ truyền thống của làng, các nghệ nhân thế hệ mới như Vũ Hữu Nhung - với tên tắt Gốm Nhung, hoặc Trần Mạnh Thiều với Gốm Thiều đã và đang thổi hồn vào cho đất, sáng tạo và phát triển những tinh hoa của nghề gốm. Với nghệ thuật tạo hình khối, hoa văn, ... các nghệ nhân đã tạo ra được nhiều sản phẩm và mẫu gốm mới như tranh gốm, lọ hoa, ấm chén, gốm trang trí, gốm ốp tường, lư hương... đã và đang được khách, doanh nhân, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm, đón nhận . Khác với gốm Thổ Hà, gốm Phù Lãng được phủ một lớp men có hoa văn mầu da lươn trông thanh nhã và bền đẹp (ngày nay mầu sắc trang trí đã được tạo mẫu phong phú với đủ mầu trắng, đỏ, đen... được chế từ chất liệu tự nhiên). Cũng như nghề gốm Bát Tràng (Gia Lâm), và Thổ Hà (Bắc Giang), phương pháp tạo hình sản phẩm (có tiết diện tròn) là chuốt. Tất cả các sản phẩm được đưa lên bàn xoay tay. Hoạt động xung quanh bàn xoay tay có 3 người (thường là phụ nữ), trong đó một người chuyên ngồi chuốt, một người vần bàn xoay và một người chạy ngoài. Người vần bàn xoay đồng thời làm nhiệm vụ lăn đất thành đòn để chuốt (còn gọi là xe đòn). Người chạy ngoài trông nom đánh dát đất và mang sản phẩm ra phơi khi đã chuốt xong. Đối với sản phẩm nhỏ, cần phải có hai người tạo sản phẩm: một người chuốt và một người vần bàn. Sản phẩm sau khi đã chuốt xong phải để cho se dần. Đến khi sờ tay vào không thấy dính, lúc bấy giờ người thợ mới tiến hành việc đấm, thúc bên trong của sản phẩm cho thành hình đồ vật, rồi lại để cho ráo, nếu thấy sản phẩm có vết rạn nứt thì cần vá lại bằng đất mịn và nát. Bước cuối cùng trong khâu này là ve, nạo sau khi sản phẩm đã thành "bạc hàng" (chuyển mầu trắng).

Ve, nạo xong sản phẩm được tráng một lớp men lên, tạo mầu sắc. Chất liệu làm men tráng gồm có: một là tro cây rừng (loại cây mà khi đốt, tàn tro trắng như tàn thuốc lá điếu) hai là vôi sống (vôi tả), ba là sỏi ống nghiền nát, bốn là bùn phù sa trắng. Bốn chất liệu này, sau khi sơ chế sẽ trộn đều với nhau theo một tỷ lệ nhất định để thành một chất lỏng. Khi sản phẩm còn ẩm, người thợ dùng chổi lông quét men lên bên ngoài một lớp mỏng thích hợp rồi đem phơi. Sau phơi khô, sản phẩm có mầu trắng đục. Sản xuất men là cả một bí quyết kỹ thuật mà người thợ thủ công ngày xưa giữ kín. Sau khi được tráng men và tạo mầu, phơi khô, sản phẩm được xếp thành từng chồng và đưa vào lò nung. Xếp sản phẩm trong lò nung phải tuân theo nguyên tắc tiết kiệm tối đa không gian trong lò. Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và một số nhà sưu tập còn lưu giữ và trưng bày một số sản phẩm gốm Phù Lãng có niên đại khoảng thế kỷ 17-19. Đó là gốm men nâu và những sắc độ của nó như men da lươn, vàng nhạt, vàng thẫm, vàng nâu... Gốm Phù Lãng tập trung vào 3 loại hình: Gốm dùng trong tín ngưỡng (lư hương, đài thờ, đỉnh...); gốm gia dụng (lọ, bình, ang, chum, vại, bình vôi, ống điếu...); gốm trang trí (bình, ấm hình thú như ngựa, voi...). Về mặt tạo hình, gốm Phù Lãng được sử dụng nhiều phương pháp khác nhau trong nghệ thuật tạo dáng, với những hình khối đa dạng. Nhưng nhìn chung có thể quy vào hai phương pháp cơ bản: tạo hình trên bàn xoay và in trên khuôn gỗ hoặc khuôn đất nung rồi dán ghép lại. Mỗi loại hình sản phẩm, mỗi chủng loại hàng đều có những kỹ thuật, kỹ xảo riêng, tất cả đều nhằm đạt được hiệu quả tối đa về hai phương diện: kinh tế và thẩm mỹ. Nét đặc trưng nổi bật trong trang trí gốm Phù Lãng là sử dụng phương pháp đắp nổi theo hình thức chạm bong, mà người Phù Lãng quen gọi là chạm kép các đề tài: Tứ linh, nghê, hạc, mặt hổ phù, chữ "Thọ", hồi văn, băng cánh sen, sóng nước... Đối với những sản phẩm được sản xuất đại trà như gốm dân dụng, người Phù Lãng rất ít trang trí. Tuy nhiên, gốm Phù Lãng có ưu thế ở chất men màu tự nhiên, bền và lạ, dáng gốm mộc mạc, thô phác, nhưng khỏe khoắn, chứa đựng vẻ đẹp nguyên sơ của đất và đậm nét điêu khắc. Hiện nay, đồ gốm dùng trong tín ngưỡng dân gian Phù Lãng vẫn còn hiện diện trong một số di tích lịch sử ở châu thổ sông Hồng như các đình, đền, chùa...

Những năm gần đây, Phù Lãng đã cho ra đời nhiều mẫu hàng mới, phù hợp với nhu cầu và thị hiếu thẩm mỹ của người tiêu dùng. Cơ sở sản xuất Gốm Nhung là một trong những đơn vị tìm được cho mình một hướng đi mới trong thời điểm kinh tế thị trường hiện nay, đã nắm bắt được ưu thế truyền thống của làng nghề, tiếp thu vốn cổ và sáng tạo nên một phong cách mới. Hiện nay, thị trường tiêu thụ của gốm Phù Lãng trải rộng từ các tỉnh miền núi phía Bắc, qua Bắc Bộ tới vùng Nam Trung Bộ. Với đội ngũ nghệ nhân tài hoa, Phù Lãng đã tìm cho mình một chỗ đứng trên thị trường gốm trong nước và ngoài nước. Mô hình các sản phẩm gốm mỹ thuật - mỹ nghệ hiện đại phát triển bên cạnh những sản phẩm truyền thống sẽ là hướng phát triển của gốm Phù Lãng trong tương lai.

Với gần 200 hiện vật, phòng trưng bày giới thiệu các sưu tập hiện vật gốm Phù Lãng hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, khách tham quan trong và ngoài nước có cơ hội hiểu biết thêm về một trong những làng nghề phát triển ở vùng châu thổ sông Hồng.

(Theo Toquoc)