Xem lẹ

Trang nhà > Nghệ thuật > Tạo hình > Leonardo da Vinci (1452-1519)

Leonardo da Vinci (1452-1519)

Thứ Hai 9, Tháng Hai 2009

JPEG - 20 kb
Chân dung tự họa

Leonardo di ser Piero da Vinci sinh ngày 15 tháng 4 năm 1452 tại Anchiano, Ý. Ông mất ngày 2 tháng 5 năm 1519 tại Amboise, Pháp.

Da Vinci từng làm hoạ sĩ, nhà điêu khắc, kiến trúc sư, nhạc sĩ, bác sĩ, kỹ sư, nhà giải phẫu, nhà sáng chế và nhà triết học tự nhiên. Ông được coi là một thiên tài toàn năng của thời Phục Hưng.

Tên thành phố Vinci, nơi sinh của ông, nằm trong lãnh thổ của tỉnh Firenze, cách thành phố Firenze 30 km về phía Tây, gần Empoli, cũng là họ của ông. Người ta gọi ông ngắn gọn là Leonardo vì da Vinci có nghĩa là "đến từ Vinci", không phải là họ thật của ông. Tên khai sinh là "Leonardo di Ser Piero da Vinci" có nghĩa là "Leonardo, con của Ser Piero, đến từ Vinci".

Lĩnh vực nổi tiếng nhất của Da Vinci là hội hoạ với những tác phẩm tiêu biểu như bức Mona Lisa, bức Bữa ăn tối cuối cùng, v.v..

Ông là người có những ý tưởng vượt trước thời đại của mình, đặc biệt đã sáng chế các thiết kế máy bay trực thăng, xe tăng, thiết bị sử dụng năng lượng mặt trời, máy tính, tàu đáy kép (double hull), cùng sơ thảo lý thuyết kiến tạo địa hình và nhiều sáng chế khác khó có thể liệt kê hết ở đây.

JPEG - 34 kb
Thiết kế tàu lượn

Một vài thiết kế của ông đã được thực hiện và khả thi trong lúc ông còn sống, mặc dù các ứng dụng khoa học trong chế biến kim loại và kỹ thuật ở thời đại Phục Hưng còn đang ở thời kỳ trứng nước. Thêm vào đó, ông có đóng góp rất lớn vào kiến thức và sự hiểu biết trong giải phẫu học, thiên văn học, xây dựng dân dụng (civil engineering), quang học và nghiên cứu về thủy lực. Những sản phẩm lưu lại trong cuộc đời ông chỉ còn khoảng hai chục bức hoạ, cùng với vài quyển sổ nháp tay (rơi vãi trong nhiều bộ sưu tập khác nhau về các sáng tác của ông), bên trong chứa đựng các ký hoạ, minh hoạ về khoa học, và bút ký.

Xuất thân và thời niên thiếu

Leonardo là con không có giá thú của công chứng viên Ser Piero (lúc bấy giờ 25 tuổi) và cô gái nông dân 22 tuổi Catarina. Quan hệ của Catarina với Ser Piero dường như chấm dứt ngay sau khi sinh cậu con trai. Sau đó ít lâu bà kết hôn với người chủ một lò gốm, Accattabriga di Píaero del Vacca từ Vinci, và có thêm 5 người con.

JPEG - 33.8 kb
Đức Mẹ Benois

Sau khi chia tay với Catarina, ông Ser Piero nhận nuôi dưỡng Leonardo. Ông kết hôn 4 lần, có thêm 9 con trai và 2 con gái với hai người vợ cuối. Ser Piero là công chứng viên của nhiều gia đình danh tiếng trong thành phố và là người thành công trong nghề nghiệp. Thân chủ của ông bao gồm không những gia đình Medici mà còn gồm cả chính phủ thành phố (signoria) hay hội đồng quốc gia.

Leonardo lớn lên trong gia đình của cha và sống phần lớn thời gian thời thiếu niên tại thành phố Firenze. Trong số những đam mê của cậu, Leonardo yêu thích nhất là âm nhạc, vẽ và tạo hình. Cha của Leonardo đưa một vài tranh vẽ của cậu cho một người quen xem, Andrea del Verocchio, người này ngay lập tức nhận ra được tài năng về nghệ thuật của Leonardo và được Ser Piero chọn làm thầy cho Leonardo.

Mặc dù không phải là một tài năng phát minh hay sáng tạo lớn trong nghệ thuật đương thời ở Firenze nhưng Verocchio cũng là một nghệ nhân hàng đầu trong nghề kim hoàn, điêu khắc và trong hội hoạ. Đặc biệt ông là một người thầy tài năng. Leonardo làm việc nhiều năm (khoảng 1470-1477) trong xưởng vẽ của ông cùng với Lorenzo di Credi và Pietro Perugino.

Năm 1476 Leonardo bị buộc tội cùng với 3 người đàn ông khác đã có quan hệ tình dục với một người đàn ông 17 tuổi, Jacopo Saltarelli, là một người đàn ông mại dâm được nhiều người biết. Sau 2 tháng trong tù Leonardo được tuyên bố vô tội vì không có người làm chứng.

Chẳng bao lâu Leonardo đã học hết tất cả những gì Verrocchio có thể dạy, thậm chí còn nhiều hơn thế nữa, nếu như có thể tin vào những câu chuyện thường được kể lại về các hình ảnh hay tượng được cho là do những người học trò của Verrocchio sáng tác. Giorgio Vasari, kiến trúc sư, hoạ sĩ và cũng là một nhà tiên phong trong số những người biên niên sử nghệ thuật cùng thời với Leonardo cũng đã tường thuật tương tự.

JPEG - 25.1 kb
Chiêm ngưỡng Chúa Hài đồng

Bức tranh Rửa tội Christi do Verrocchio phác thảo cho các nhà tu của Vallombrosa hiện có thể được xem tại Viện hàn lâm Firenze. Theo Vasari thì thiên thần quỳ bên trái là do Leonardo thêm vào. Khi Verrocchio nhìn thấy, ông đã nhận ra được tính nghệ thuật hơn hẳn so với phần còn lại của chính tác phẩm của ông và người ta kể rằng từ đấy ông tuyên bố vĩnh viễn từ bỏ hội hoạ. Bức tranh được vẽ nguyên thủy bằng màu keo (tempera) này đã bị vẽ dầu chồng lên nhiều lần nên việc kết luận có cơ sở hiện nay là rất khó khăn. Một số ý kiến đáng tin cậy thiên về việc công nhận không những có bàn tay của Leonardo trên khuôn mặt của thiên thần mà còn trong nhiều phần về y phục và phong cảnh phía sau mang tính đặc trưng và có thể nhận thấy được trong các tác phẩm khác của ông. Tác phẩm này được hoàn thành vào khoảng năm 1470, khi Leonardo mới 18 tuổi.

Vào khoảng năm 1472 tên của ông đã có trong danh sách của phường hội hoạ sĩ thành phố Firenze. Leonardo sống và làm việc tại đây thêm 10 hay 11 năm và cho đến năm 1477 vẫn còn được gọi là học trò của Verrocchio. Thế nhưng trong năm này dường như ông đã được Lorenzo de Medici nâng đỡ và làm việc như là một nghệ sĩ độc lập dưới sự bảo trợ của Lorenzo de Medici từ năm 1482 cho đến năm 1483.

Thông qua lời giới thiệu của Lorenzo de Medici cho công tước Ludovico Sforza, người muốn đặt một tượng đài kỵ sĩ tôn vinh Francesco I Sforza, người khởi đầu cho triều đại Sforza tại Milano, Leonardo rời Firenze đến Milano vào khoảng năm 1483.

JPEG - 30.4 kb
Thiếu phụ và con chồn

Thời kỳ ở Milano

Bằng chứng đầu tiên được ghi lại cho thời gian làm việc của Leonardo tại Milano được xác định là năm 1487. Một vài nhà viết tiểu sử phỏng đoán là thời gian từ năm 1483 đến năm 1487 hay ít nhất là một phần của thời gian này được dùng cho những chuyến đi du lịch phương Đông, thế nhưng từ tất cả những người cùng thời với Leonardo đều không để lại một dấu vết nào về chuyến đi của Leonardo về phương Đông.

Trong những năm đầu tiên sau khi tiếm quyền, Ludovico bị tấn công dữ dội, đặc biệt là từ những người theo phái của chị dâu ông, Bona xứ Savoie, mẹ của công tước trẻ tuổi Gian Galeazzo Sforza, người cầm quyền chính thống. Để chống lại những sự tấn công này, Ludovico đã dùng hàng loạt thi sĩ và nghệ sĩ thông qua các diễn văn công cộng, vở kịch, hình ảnh và khẩu hiệu để ca ngợi sự sáng suốt và tính tốt đẹp của người giám hộ đồng thời tuyên truyền về tính xấu xa của những người chống lại ông ta. Các ghi chép và dự án trong những bản viết tay của Leonardo là bằng chứng cho thấy ông cũng thuộc về số những người nghệ sĩ này. Nhiều bức vẽ phác thảo như vậy hiện nay đang nằm trong nhà thờ Christ Church tại Oxford, có phác thảo vẽ một nữ phù thủy có sừng hay nữ quỷ đang xua chó tấn công thành phố Milano. Bức phác thảo này gần như chắc chắn ám chỉ việc người của nữ công tước Bona ám sát Ludovico không thành công vào năm 1484.

Dịch hạch tại Milano trong thời gian 1484-1485 là dịp cho Leonardo trình nhiều dự án của ông lên Ludovico nhằm chia lại thành phố và tái xây dựng theo các nguyên tắc vệ sinh tốt hơn.

JPEG - 10.4 kb
Đức Mẹ bên cây kéo sợi

Thời gian 1485-1486 dường như cũng là thời gian khởi đầu cho kế hoạch làm đẹp và củng cố pháo đài của ông, mặc dù không được toại nguyện. Sau đó là các kế hoạch và mô hình của ông trong dịp thi đua được công bố giữa các kiến trúc sư người Ý và người Đức để hoàn thành nhà thờ lớn của Milano. Văn kiện trả tiền cho ông vẫn còn tồn tại nằm trong khoảng thời gian từ tháng 8 năm 1487 đến tháng 5 năm 1490. Cuối cùng thì không một dự án nào được tiến hành.

Bức tượng kỵ sĩ cao 7 mét, nhiệm vụ chính của Leonardo khi đến Milano, đã được hoàn thành cuối năm 1493, vào lúc người do hoàng đế Maximilian I cử đến hộ tống cô dâu Bianca Maria Sforza về làm lễ cưới. Theo tường thuật thời bấy giờ thì đây là một công trình vĩ đại, nhưng các tường thuật này lại thiếu chính xác đến mức không thể kết luận được là tượng đài này phù hợp với phác thảo nào trong số nhiều bản vẽ phác thảo còn tồn tại cho đến ngày nay.

JPEG - 28.4 kb
Bữa tối cuối cùng

Trong khoảng thời gian từ năm 1495 đến năm 1498 Leonardo vẽ một trong những bức tranh nổi tiếng nhất của ông, bức bích hoạ Bữa ăn tối cuối cùng trong nhà thờ Santa Maria delle Grazie, theo yêu cầu của Ludovico Sforza. Năm 1980 nhà thờ cùng với bức tranh đã được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới. Vua Louis XII của Pháp, sau khi chiếm được Milano, đã đích thân đến tận nhà thờ để chiêm ngưỡng bức tranh và đã hỏi là có thể tháo gỡ ra khỏi tường để mang về Pháp hay không. Hai tháng sau khi vua Louis XII chiếm Milano, trong tháng 12 năm 1499, Leonardo cùng người bạn là Luca Pacioli rời thành phố này.

JPEG - 18.5 kb
Chân dung một nhạc sĩ

Thời kỳ ở Firenze

Leonardo và Luca Pacioli dừng chân tại Mantua, nơi Leonardo được nữ công tước Isabella Gonzage tiếp đón nồng hậu. Khi nghe tin Ludovico kết cuộc đã bị lật đổ, hai người bạn từ bỏ kế hoạch trở về Milano và tiếp tục đi đến Firenze, thành phố đang bị sức ép từ nhiều vấn đề nội bộ và từ cuộc chiến tranh chống lại Pisa không có kết
quả. Tại đây Leonardo nhận vẽ một bức tranh thờ cho nhà thờ Annunziata. Filippino Lippi, người thật ra đã nhận lời yêu cầu vẽ đầu tiên, rồi nhường lại cho Leonardo. Mãi đến tháng 4 năm 1501 Leonardo mới hoàn thành bản phác thảo trên giấy. Mặc dù nhận được nhiều lời khen ngợi cho bản vẽ trên giấy, Leonardo đã không hoàn thành bức tranh này và các tu sĩ Annunziata cuối cùng lại phải chuyển lời yêu cầu đến Filippino Lippi.

Trong mùa xuân năm 1502 ông bất ngờ về làm việc cho công tước Cesare Borgias. Trong khoảng thời gian từ tháng 5 năm 1502 cho đến tháng 3 năm 1503 Leonardo, với tư cách là kỹ sư quân sự có quyền cao nhất, đã đi du hành qua một phần lớn miền trung nước Ý. Hai tháng sau khi Vito Luzza, một người dưới quyền của Cesare và là bạn của Leonardo, bị Cesare giết chết, Leonardo trở về Firenze. Ông đã để lại rất nhiều ghi chú và bản vẽ có ghi ngày tháng cũng như 6 tấm bản đồ lớn do ông tự vẽ bao gồm các vùng đất Maremma, Toscana và Umbria.

Trở về Firenze, ông được ủy nhiệm vẽ một bức bích hoạ trang trí cho một trong những bức tường của đại sảnh nhà hội đồng thành phố. Michelangelo được trao nhiệm vụ vẽ một bức bích hoạ khác cũng trong cùng căn phòng. Ông hoàn thành phác thảo trên giấy trong vòng 2 năm (1504-1505) nhưng do có nhiều khó khăn về kỹ thuật trong lúc vẽ trên tường nên bức bích hoạ không được hoàn thành.

JPEG - 42.4 kb
Mona Lisa

Trong thời gian này (1503-1506), theo một số nguồn khác là 1510-1515, Leonardo hoàn thành bức hoạ Mona Lisa (hay còn gọi là La Gioconda) mà theo Vasari thì đây là chân dung của Lisa del Giocondo, vợ của một người buôn bán tơ lụa tại Firenze. Lúc đương thời Leonardo đã không thể rời bức tranh, ông mang bức hoạ này đi theo trên khắp các chặng đường đời sau đó. Sau khi Leonardo qua đời, vua François I của Pháp đã mua bức tranh Mona Lisa với giá là 4.000 đồng Florin vàng. Người ta nói là cho đến ngày nay chưa có ai có thể sao chép lại được nụ cười trong bức tranh này.

Quay lại Milano

Trong mùa xuân 1506, Leonardo chấp nhận lời mời khẩn thiết của Charles d’Amboise, thống đốc vùng Lombardia của vua Pháp, trở về lại Milano. Vua Pháp Louis XII gửi tin yêu cầu Leonardo hãy đợi ông đến Milano vì ông đã xem được một bức tranh Đức Mẹ nhỏ của Leonardo ở Pháp và hy vọng sẽ nhận được từ Leonardo các tác phẩm như vậy và ngoài ra có thể là một bức chân dung.

Tháng 9 cùng năm ông phải trở về Firenze vì việc riêng tư không vui. Cha Leonardo qua đời vào năm 1504 dường như không để lại di chúc. Vì vậy Leonardo đã có tranh tụng với 7 người em trai cùng cha khác mẹ về việc thừa kế gia tài của cha ông và sau đó là của một người chú bác. Việc kiện tụng kéo dài nhiều năm và bắt buộc Leonardo phải nhiều lần tạm ngưng công việc ở Milano để về Firenze, mặc dù đã có nhiều thư của Charles d’Ambois, vua Louis XII, của những người thân quen và đỡ đầu có thế lực khác để thúc đẩy sớm kết thúc việc kiện tụng này.

Trong một bức thư gửi Charles d’Amboise vào năm 1511, Leonardo đã nhắc đến việc kiện tụng sẽ sắp chấm dứt và viết về hai bức tranh Đức Mẹ mà ông sẽ mang về Milano. Người ta tin rằng một trong 2 bức tranh đó là bức Madonna Litta (Đức Mẹ nhỏ) mà hiện nay một bản sao đang được trưng bày trong Viện bảo tàng Hermitage (Cung điện mùa Đông) ở Saint Peterbourg.

JPEG - 28.9 kb
Ginevra de Benci

Vào tháng 5 năm 1507 vua Louis XII đến Milano và Leonardo chính thức chuyển sang phục vụ cho Louis XII với chức danh là hoạ sĩ triều đình và kỹ sư. Theo những ghi chép còn tồn tại, trong thời gian 7 năm (1506-1513) mà Leonardo về lại Milano ông làm việc rất ít trong lĩnh vực hội hoạ và kiến trúc. Ông đã cùng nghiên cứu về giải phẫu học với giáo sư Marcantonio della Torre. Bức chân dung tự hoạ bằng phấn đỏ hiện đang ở trong Biblioteca Reale tại Torino có thể được vẽ vào khoảng thời gian này khi ông gần 60 tuổi.

Thời kỳ ở Roma

Tháng 6 năm 1512 triều đại Sforza trở lại nắm quyền lực ở Milano. Chỉ trong vòng vài tháng sau đó Leonardo và các học trò của ông rời Milano đi đến Roma phục vụ cho gia đình Medici. Nhờ ảnh hưởng của Giuliano de Medici, một người bạn của Leonardo và là người em trai trẻ tuổi nhất của giáo hoàng, Leonardo được cư ngụ trong Toà thánh Vatican và có một xưởng vẽ riêng.

Theo các nguồn tài liệu đáng tin cậy còn tồn tại, trong thời gian này Leonardo chỉ vẽ hai bức tranh panel nhỏ cho một viên chức trong toà thánh. Qua nhiều công trình nghiên cứu về giải phẫu học Leonardo đã khám phá ra chứng xơ cứng động mạch ở người già. Thế nhưng các ghi chép của ông về đề tài này chưa từng được công bố và đã mất tích hằng trăm năm trước khi tái xuất hiện.

Thời kỳ ở Pháp

JPEG - 26.5 kb
Leda và thiên nga

Sau khi ở tại Roma gần 2 năm, Leonardo chấp nhận lời mời của vua François I của Pháp sang nước Pháp sinh sống.

Trong thời gian hơn 2 năm còn lại của cuộc đời, Leonardo sống trong lâu đài Clos Lucé bên sông Loire, gần thành phố Amboise. Ông đã vẽ nhiều bức tranh như Leda và thiên nga (hiện chỉ còn lại bản sao), phiên bản thứ hai của bức tranh Đức mẹ đồng trinh trong hang đá. Leonardo mất ngày 2 tháng 5 năm 1519 sau khi thiết kế những công trình kiến trúc tuyệt vời cho vua Pháp như lâu đài Chambord.

JPEG - 82.6 kb
Lâu đài Chambord vùng sông Loir

Một số tác phẩm

— Báo tin mừng (1475-1480)
— Đức Mẹ Benois (1478-1480)
— Đức mẹ Đồng trinh trong hang đá (1483-86)
— Thiếu phụ và con chồn (1488-90)
— Chân dung một nhạc sĩ (khoảng 1490)
— Madonna Litta (1490-1491)
— Bữa ăn tối cuối cùng (1498)
— Mona Lisa (1503-1507)
— Leda và thiên nga (1508)
— Đức mẹ, thánh Anna và Đức chúa con (1510)
— Thánh Jan người Rửa tội (1513-1516)


Xem online : Hội hoạ thời Phục Hưng