Trang nhà > Bạn đọc > Hải ngoại > Một trí thức Pháp đương đại

Một trí thức Pháp đương đại

Thứ Năm 11, Tháng Ba 2010

Triết gia kiêm nhà văn, nhà báo, nhà hoạt động xã hội, nhà làm phim và đạo diễn điện ảnh ấy nổi tiếng không kém các Tổng thống Chirac hoặc Sarkozy, nhưng Tổng thống thì có nhiệm kỳ, còn nhà trí thức thì không, đã ba chục năm nay ông được gọi là nhà trí thức siêu sao, triết gia siêu sao (Super star intellectual, super star philosopher) của nước Pháp.

Đó là Bernard-Henri Lévy (sinh 1948) mà người Pháp ưa nói ngắn thường gọi tắt là BHL.

Nhiều người Mỹ cũng ca ngợi ông là một trí thức dấn thân, dũng cảm tham dự mọi hoạt động chính trị quốc tế chứ không phải là loại trí thức hàn lâm chỉ ngồi trong tháp ngà. Tạp chí Vanity Fair đánh giá Lévy là Siêu nhân và nhà Tiên tri: nước Mỹ chúng ta chưa có một người tương đương như ông. (Superman and prophet: we have no equivalent in the United States). Thời báo New York viết Lévy là một nhà quý tộc Pháp kiểu mới, người sở hữu một cung điện ở Morocco và có vợ là một ngôi sao điện ảnh xinh đẹp.

Sinh ra tại Angeria trong một gia đình Do Thái có cha là chủ một công ty buôn gỗ, Lévy theo gia đình đến định cư tại Paris ngay khi còn là đứa trẻ sơ sinh. Năm 1968 ông vào học ĐH Sư phạm Paris (École Normale Supérieure), cái lò đào tạo nên Jean Paul Sartre, Trần Đức Thảo... Lévy từng là học trò của các nhà tư tưởng lớn Jacques Derida và Louis Althusser. Trong thời gian “Sóng gió tháng 5” Lévy tích cực tham gia hoạt động của phái tả cấp tiến như “Chủ nghĩa Mao” và “Liên minh thanh niên cộng sản Mác-Lê”. Năm 1971, Lévy được nhận tư cách Giáo viên triết học (Agrégation). Sau đó ông làm phóng viên chiến trường đến Bangladesh viết phóng sự về cuộc đấu tranh giành độc lập của Bangladesh chống Pakistan và trở thành cố vấn của Tổng thống Bangladesh. Năm 1973 Lévy về Pháp giảng dạy tại ĐH Strasbourg và ĐH Sư phạm Paris, tham gia nhóm chuyên gia của Tổng thống Mitterrand. Lévy từng làm những bộ phim tài liệu nổi tiếng như Bosnia, Một ngày chết chóc tại Sarajevo. Ông cũng tham gia đồng sáng lập Nhóm chống phân biệt chủng tộc SOS Racism.

Lévy làm nên sự nghiệp chủ yếu với hơn ba chục tác phẩm phần lớn là bestseller. Năm 1973 ông viết tác phẩm đầu tay Bangladesh, chủ nghĩa dân tộc trong cuộc cách mạng (Bangla-Desh, Nationalisme dans la révolution). 29 tuổi, Lévy in tác phẩm dài đầu tiên Sự dã man mang bộ mặt con người (La barbarie à visage humain, 1977). Sách in 100 nghìn bản – một kỷ lục đối với sách triết học ở Pháp, đã làm Lévy nổi danh và từ đó được gọi là BHL. Bản tiếng Anh Barbarism with a Human Face xuất bản năm 1979 càng làm ông nổi tiếng. Trong Những nhà tư tưởng bậc thầy (The Master Thinkers), Andre Glucksmann coi đây là một trong những tuyên ngôn chính của nhóm Tân Triết gia Pháp.

Từ đó BHL trở thành ngôi sao dẫn đầu phong trào Triết học mới (Nouvelle Philosophie), dần dần nổi lên như một triết gia trẻ, nhà hoạt động chính trị, nhà văn, nhà báo và nhà bình luận. Trong 30 năm sau, BHL tiếp tục là một siêu sao của giới truyền thông Pháp, thường xuyên xuất hiện trên báo chí, đài phát thanh, truyền hình. Hầu như ở đâu và bao giờ cũng thấy ông phát biểu, bình luận về nhiều vấn đề xã hội, chính trị, quốc tế.

Sự dã man mang bộ mặt con người đánh dấu việc Lévy chia tay với lập trường khuynh tả cấp tiến, với chủ nghĩa Stalin ông từng theo đuổi. Đây là kết quả đọc cuốn Quần đảo Gulag của nhà văn Nga Solzhenitsyn (xuất bản tại Pháp 1973). Lévy tự nhận ông “tỉnh ngộ”, “hết ảo tưởng” với chủ nghĩa tập quyền Stalin, song không chuyển sang phái hữu hoặc phái tự do cực đoan mà chỉ là “phái tả khác loài”. Quần đảo Gulag đưa tới sự ra đời phái tả mới tại nước Pháp. Nhưng có người lại cho rằng khó có thể coi Lévy là người theo phái tả. Thí dụ năm 1972, khi triết gia đại diện phái tả Pháp Jean Paul Sartre viết bài đồng tình với vụ một nhóm chiến binh PLO của Arafat ám sát đoàn tuyển thủ Israel dự Thế vận Munich, Lévy (là người Do Thái) đã giận dữ lên án bài báo đó. Trong cuốn Sự mạo hiểm trên con đường tự do: trí thức Pháp trong thế kỷ XX, Lévy cũng chế giễu phái tả.

Tác phẩm thứ hai Di chúc của Thượng Đế xuất bản 1979 (bản tiếng Anh The Testament of God, 1980), cũng rất được ưa chuộng. Hệ tư tưởng Pháp (L’Idéologie français, 1981) là cuốn sách thứ 3, có người cho là tác phẩm quan trọng nhất của Lévy. Nhưng có lẽ vì cuốn sách vẽ nên bức tranh u ám lịch sử Pháp nên nó bị một số học giả danh tiếng phê phán thậm tệ.

Từ 1983 đến 1991, mỗi năm Lévy đều đặn ra một tác phẩm. Năm 1994 ông xuất bản Đàn bà với đàn ông: Một cuộc trò chuyện triết học.

Lévy là một trong những trí thức Pháp đầu tiên kêu gọi cộng đồng quốc tế can thiệp vào cuộc chiến tranh Bosnia hồi thập niên 90 và lên tiếng tố cáo các trại tập trung của người Serbi. Khi cha ông qua đời năm 1995, Lévy tiếp quản việc điều hành công ty Becob của cha; hai năm sau ông bán công ty này với giá 750 triệu Franc. Cuối thập niên 90 ông cùng một số người lập ra Học viện nghiên cứu Levinas tại Jerusalem để dạy triết học của Levinas.

Năm 2006 Bernard-Henri Lévy xuất bản cuốn Ngỡ ngàng nước Mỹ: Đi thăm nước Mỹ theo dấu chân Tocqueville (American Vertigo: Traveling America in the Footsteps of Tocqueville, sau đây viết tắt là American Vertigo). Đây là cuốn sách thứ 30 của Lévy và là tác phẩm đầu tiên của ông xuất bản tại Mỹ trước rồi mới xuất bản ở Pháp. Nó mang lại tiếng vang lớn cho tác giả, vì đây là một cuốn sách người Pháp viết về nước Mỹ, mặt khác nó cũng được nhiều người quan tâm vì tác giả là một nhà trí thức tên tuổi của nước Pháp.

Mọi người đều biết, trong số các nước phương Tây bạn của Mỹ, có lẽ Pháp là nước có nhiều tình cảm ghét Mỹ hơn cả, nhất là sau vụ 11 tháng 9. Chính phủ Pháp của Tổng thống Jacques Chirac kịch liệt phản đối cuộc chiến tranh Iraq. Vì thế Mỹ chê Pháp là “vong ân bội nghĩa”, thậm chí ở Mỹ còn xuất bản cuốn Kẻ thù lâu đời nhất của chúng ta: Lịch sử mối quan hệ tồi tệ giữa Mỹ với Pháp. Còn ở Pháp cũng có cuốn Kẻ thù Mỹ: Lịch sử tinh thần chống Mỹ của người Pháp.

Thế nhưng trong số tác phẩm người nước ngoài viết về nước Mỹ thì Nền dân chủ ở nước Mỹ (De la Démocratic en Amérique, 1840) của nhà quý tộc Pháp Alexis de Tocqueville (1805-1859) lại được người Mỹ cũng như cả thế giới công nhận là cuốn sách hay nhất chưa ai có thể vượt qua. Tác phẩm xã hội học kinh điển này có ảnh hưởng chưa từng thấy đối với nước Mỹ.

Năm 2005, nhân kỷ niệm 200 năm sinh Tocqueville, tạp chí Mỹ danh tiếng Atlantic Monthly lại mời một nhà quý tộc Pháp sang khảo sát nước Mỹ theo hành trình Tocqueville từng đi 173 năm trước để viết một thiên phóng sự dài. Người đó là Bernard-Henri Lévy. Trong chuyến đi lâu một năm ấy, Lévy lùng sục khắp hang cùng ngõ hẻm, đến thăm nhiều nhà tù, các khu nhà “ổ chuột”, cộng đồng đạo Islam ở Detroit, thị trấn giáo phái Amish bang Iowa, hội chợ súng tại Dallas, thăm New Orleans quê hương nhạc Jazz... cuối cùng trở lại nơi khai sinh nước Mỹ – thành phố Provincetown, nơi năm 1620 chiếc thuyền buồm May Flower đưa 120 tín đồ Thanh giáo đổ bộ lên đất Mỹ. Dọc đường Lévy tìm gặp và trò chuyện với nhiều người từ các cô bồi bàn, gái điếm chuyên nghiệp đến ngôi sao điện ảnh Sharon Stone, hai thượng nghị sĩ Dân chủ Barack Obama và John Kerry, nguyên đệ nhất phu nhân Hillary Clinton, đại biểu chủ nghĩa Tân Bảo thủ Richard Holbrooke, nhà văn Norman Mailer, hai nhà chính trị học Samuel Huntington và Francis Fukuyama v.v...

Kết thúc chuyến đi, các bài viết của Lévy tập họp thành cuốn American Vertigo. Dĩ nhiên một tập phóng sự mỗi bài viết xong ngay trong ngày thì không thể sánh nổi với khảo luận Nền dân chủ ở nước Mỹ do nhà tư tưởng kiêm sử gia Tocqueville viết trong 2 năm. Cũng vì thế nó bị một số báo Mỹ chê là “nông cạn”, cho rằng Lévy mang theo thói ngạo mạn và thành kiến của người Pháp nên đã phớt lờ văn hoá thương mại và tinh thần doanh nhân là hai cái gốc của dân Mỹ, vì thế ông chỉ có thể dừng lại ở mức quan sát nước Mỹ một cách hời hợt.

Nhìn chung American Vertigo thể hiện được con mắt sắc bén và sự phán đoán có lý trí của tác giả. Ông đã vẽ nên bức tranh một nước Mỹ sinh động, có nền văn hoá đa nguyên phong phú. Lévy kết luận: nước Mỹ đang thay đổi, nhưng nước Mỹ sẽ bền vững lâu dài; Tôi không nghĩ là có lý do làm cho đất nước này hết hy vọng.

Lévy vốn có tư tưởng chống Mỹ. Trong Ai giết Daniel Pearl?, ông lên án chính sách ngoại giao của Mỹ là nguyên nhân sâu xa gây nên cái chết của nhà báo Daniel Pearl làm việc cho Wall Street Journal. Điều đó làm người Mỹ bực tức phản pháo. Lévy “kê đơn thuốc” cho đảng Dân chủ Mỹ, yêu cầu họ trở về chủ nghĩa lý tính thời khai sáng nhằm ngăn cản chủ nghĩa độc tôn giáo lý cơ bản, đồng thời thực thi một New Deal Mới để mang lại lợi ích cho người nghèo, nhưng ông chưa nghĩ tới việc cải tạo đảng Dân chủ thành đảng Xã hội dân chủ kiểu châu Âu sẽ có thể được dân Mỹ ủng hộ hay không. Lévy chưa thực sự hiểu nước Mỹ, hiểu nền kinh tế thị trường, tính lưu động xã hội và tín ngưỡng tôn giáo của nước này, cho nên các phát hiện của ông về nước Mỹ không đại diện cho số đông.

Cũng có không ít người Pháp ghét Lévy. Họ chê ông thực tài xoàng nhưng chỉ giỏi tự đánh bóng tên tuổi bằng cách thường xuyên xuất hiện trên các phương tiện truyền thông. Thậm chí năm 2006 hai nhà báo Pháp Nicolas Beau và Olivier Toscer còn xuất bản cuốn Một cuộc lừa bịp ở Pháp (Une imposture francaise) nhằm hạ bệ thần tượng BHL. Báo chí Trung Quốc càng không ưa Lévy vì ông có cảm tình với Đạt Lai Lạt Ma.

Giới quý tộc châu Âu ngày xưa thường không giàu, nhưng nhà quý tộc Pháp kiểu mới Lévy nhờ thừa kế gia sản của bố mà có tên trong danh sách 100 người giàu nhất nước Pháp. Ông còn nổi tiếng vì điển trai “như Alain Delon”, lại rất thạo ăn diện. Tạp chí Vanity Fair từng bình chọn Lévy là 1 trong 10 người đàn ông mặc đẹp nhất trong năm. Hình ảnh thời trang tiêu biểu của Lévy là chiếc sơ mi trắng ông mặc bao giờ cũng để hở hai hàng cúc trên cùng, để lộ cái cổ áo
trắng muốt.

Đời sống riêng của Lévy cũng thường bị dư luận nhòm ngó. Mới 36 tuổi ông đã li dị lần thứ hai, dù đã có con với hai bà vợ trước. Năm 1993 ông cưới vợ thứ ba là ngôi sao điện ảnh kiêm ca sĩ xinh đẹp Arielle Dombasle, sau 7 năm đi lại với nhau. Ảnh chụp đôi vợ chồng này thường xuyên xuất hiện trên tạp chí Paris Match.

Người vợ thứ hai, bà Sylvie Bouscasse có với Lévy một con trai là Antonin-Balthazar Lévy, hiện điều hành tạp chí La Règle du Jeu.

Justine Lévy, con gái của Lévy với người vợ đầu tiên (bà Isabelle Doutreluigne), cũng là một nhà văn nổi tiếng. Có một câu chuyện thú vị thế này. Mùa hè năm 2000 Justine Lévy cùng chồng là Raphael Enthoven, một giáo sư triết học đẹp trai đến Marakech (Morocco) dự tiệc chiêu đãi của cha cô. Tình cờ ông bố chồng là Jean-Paul Enthoven, một trí thức tên tuổi và đẹp lão cũng đưa cô bồ trẻ Carla Bruni đến đây. Sau một đêm trọ cùng khách sạn, sáng hôm sau Raphael cùng Carla biến mất. Ít lâu sau Raphael li dị vợ và cưới Carla, rồi sinh được một con trai. Bị cướp mất chồng, Justine cay cú đã đáp trả tình địch bằng một cách rất “nhà văn”: sáng tác tiểu thuyết Chẳng có gì quan trọng cả (Rien de grave, xuất bản 2004), Nhân vật chính trong truyện là một anh chồng không chung thủy (hỉnh ảnh của Raphael) và một cô gái vô liêm sỉ có nụ cười nham hiểm cướp mất chồng của người khác (hình ảnh của Carla). Tiểu thuyết có tính tự truyện ấy làm Justine Lévy trở nên nổi tiếng và cũng có tác dụng phá vỡ cuộc hôn nhân Raphael-Carla. Hiện nay Carla Bruni là đệ nhất phu nhân nước Pháp.

Hồ Anh Hải