Xem lẹ

Trang nhà > Giáo dục > Viết > Tiếng Việt thời Alexandre de Rhodes (phần 6a)

Tiếng Việt thời Alexandre de Rhodes (phần 6a) Tiếng Việt thời Alexandre de Rhodes (phần 6a)

Thứ Năm 5, Tháng Bảy 2018

Phần này bàn về các cách gọi thời gian như giờ, ngày, tháng trong tiếng Việt vào thời linh mục Alexandre de Rhodes sang An Nam truyền đạo.

Tài liệu tham khảo chính của bài viết là các tác phẩm Nôm của LM Maiorica và Bản Báo Cáo vắn tắt về tiếng An Nam hay Đông Kinh (viết tắt là BBC), Phép Giảng Tám Ngày (PGTN) và từ điển Annam-Lusitan-Latinh (thường gọi là từ điển Việt-Bồ-La, viết tắt VBL) [1]. Trang/cột/tờ của VBL được trích lại từ bản La Tinh để bạn đọc tiện tra cứu thêm, có thể tra từ điển VBL trên mạng. Hi vọng bạn đọc cảm thấy thích thú và tìm hiểu sâu xa hơn nữa.

1. Cách gọi ngày thời LM de Rhodes/Maiorica

1.1 Cách gọi ngày/giờ trong VBL và PGTN

Cách dùng ngày đã hiện diện trong Kinh Thánh (Sách Sáng Thế/Genesis 1, 2 và trong Mười Điều Răn), cho nên không thể bàn về nguồn gốc ngày mà không đề cập đến Kinh Thánh. Do đó LM de Rhodes đã ghi nhận trong PGTN, trang 69-72, về nguồn gốc của vũ trụ và con người như sau (tóm tắt vài điểm chính/NCT):

  • "Ngày thứ nhất" tạo ra ánh sáng, "thiên đàng" - "kinh đô ĐCT"
  • "Ngày thứ hai" tạo ra "hòn đất" và "nước"
  • "Ngày thứ ba" tạo ra "cây cối" và "hoa quả"
  • "Ngày thứ bốn" tạo ra "mặt trời", "mặt trăng" và "ngôi sao" [2]
  • "Ngày thứ năm" tạo ra "giống chim" và "giống cá".
  • "Ngày thứ sáu" ĐCT là "đức Thợ cả" tạo ra mọi loài như "lục súc", "giống rắn", "loài người" có “xác” và “linh hồn” mà các loài khác phải "chịu luỵ".

Phần đầu của PGNT bên trên (trang 69-72) không ghi ngày thứ bảy, cách dùng này chỉ hiện diện hai lần (1) trong tựa đề "Ngày thứ bảy" của "Phép Giảng Tám Ngày" (2) trang 291 PGTN. Phần sau của PGTN hay "Ngày thứ tám", trang 290-291, bàn chi tiết về "ngày lễ lạy" quan trọng nhất cho bổn đạo CG: "thánh Ecclesia, hay là kẻ cả trong Ecclesia mà coi sóc cho ta, đã có định ngày lễ lạy ấy, nhất là ngày Dominh [3], thật là ngày đức Chúa trời (blời): vì chưng ta có sáu ngày lo sự xác … ĐCT hoá ra mọi sự có sáu ngày, có sáu ngày mà làm nên mọi loài, đến ngày thứ bảy thì có nghỉ mà chẳng có làm việc mới: ta cũng như vậy, sáu ngày thì ta làm việc vàn mà chớ chịu ở dưng phong lưu là căn nguyên mọi sự dữ". Đây là lần đầu tiên chữ quốc ngữ dùng "ngày đức Chúa trời" hay là "ngày Dominh" chỉ (ngày) chủ/chúa nhật trong tiếng Việt hiện đại. Cách dùng "ngày Dominh" thời ban đầu khi khái niệm bảy ngày trong tuần nhập vào ngôn ngữ Đàng Trong/Ngoài, cũng theo khuynh hướng dùng kí âm trực tiếp tiếng nước ngoài (Dominh) trước khi dùng tiếng bản địa (Chủ/Chúa) thay thế cách dùng kí âm này. VBL trang 408 chỉ ghi "giữ lễ nhít [4] (nhất) servare Dominicam diem", cho thấy ngày chủ nhật là ngày "nhất" trong tuần - so với mục giữ VBL trang 291 ghi "giữ ngày lễ lạy" cũng như mục ngày không thấy ghi ngày chủ nhật. Tuy nhiên, mục ngày VBL trang 519 ghi các cách dùng "ngày mồng một, ngày rằm, ngày ba mươi, ba ngày tết ..." hay là các cách dùng ngày tháng theo âm lịch. "Giữ lễ nhất" trong VBL thật ra là lặp lại điều răn thứ ba [5] hay "giữ ngày lễ lạy" PGTN trang 290. Một nhận xét nữa trong cách dùng "giữ lễ nhất" (VBL) là chữ lễ hàm ý ngày lễ (theo CG), đây cũng là một lý do mà ta thường gọi tuần là tuần lễ theo CG hay Tây phương (theo dương lịch), khác với tuần HV 旬 là mười ngày:"một tuần mười ngày - decem dies/L, hai tuần hai mươi ngày - viginti dies/L" VBL trang 820. Tuy không ghi thượng tuần và trung tuần, nhưng VBL có ghi "tuần hạ cuối tháng, tức là ngày hai mươi trở đi - hay là hạ tuần HV 下旬/NCT" trang 306. Ngay cả đến thời Nguyễn Du (1766-1820), ông vẫn dùng tuần với nghĩa là 10 ngày: "Nhị tuần sở kiến đãn thanh san 二旬所見但青山 (Nam Quan đạo trung 南關道中) Cả hai mươi ngày chỉ thấy toàn là núi xanh (núi non)". Một điểm khá thú vị cho thấy ảnh hưởng ngôn ngữ Tây phương đã có phần ưu thế trong cách dùng tuần báo: tiếng Việt nghĩa là tờ báo phát hành mỗi 7 ngày (một tuần) một lần, nhưng tuần báo 旬報 tiếng TH lại có nghĩa là tờ báo/tạp chí phát hành mỗi 10 ngày một lần.

Tại sao ngày chủ nhật từng được gọi là ngày Dominh? Đây là kết quả của kí âm ngày chủ nhật từ tiếng Bồ-Đào-Nha (và Tây-Ban-Nha) domingo. Tiếng Bồ-Đào-Nha cổ domingo lại có gốc La Tinh dominīcus [6] là ngày của Chúa (dominus/L là chủ/chúa lord, master/A). Đây là một chứng tích cho thấy ảnh hưởng khá rõ nét của tiếng Bồ-Đào-Nha trong thời bình minh của chữ quốc ngữ.

Vấn đề trở nên thú vị khi ngày nghỉ (ngày thứ bảy của dân Do-Thái, the Sabbath) lại được giáo hội CG đổi từ thứ bảy thành chủ nhật, phản ánh phần nào quyền lực của Toà Thánh La Mã. Trong ba thế kỉ đầu công nguyên, đạo Ki-Tô thường bị trấn áp và coi thường, đến đời Hoàng đế La Mã Constantinus [7] vào thế kỉ IV, ông đã đổi ngày nghỉ thứ bảy thành ngày chủ nhật (trong phạm vi đế quốc La Mã) sau khi ông gia nhập CG, và Toà Thánh La Mã sau đó đã quyết định chính thức đổi như vậy cho đến ngày nay. LM de Rhodes đã giải thích chuyện thay đổi trên rất vắn tắt và chỉ áp dụng cho bổn đạo CG, phải nghỉ/lễ lạy vào ngày thứ nhất (ngày chủ nhật bây giờ): "mọi sự có sáu ngày mà làm nên mọi loài, đến ngày thứ bảy thì có nghỉ mà chẳng làm việc mới: ta cũng vậy … song le đến ngày thứ bảy, mà nói hơn thì đến ngày thứ nhất (vì chưng ngày thứ bảy đời xưa đã đổi mà lấy ngày thứ nhất, kẻ có đạo bây giờ thì có giữ làm lễ lạy, vì chưng ngày thứ nhất ĐCGS đã sống lại)" PGTN trang 291-292.

Hình chụp một huy chương năm 313 cho thấy hoàng đế Constantinus và thần mặt trời song hành - lưu trữ tại Thư Viện Quốc Gia (Paris) [8]. Hình này cho thấy dấu ấn của thần mặt trời trong văn hóa La Mã cổ đại dẫn đến cách dùng Sunday/A hàm ý ngày của "mặt trời", tiếng La Tinh là Solis dies so với tiếng Hi Lạp là Κυριακή (Kyriake, ngày của Chúa, Chúa nhật). Tên gọi ngày chủ nhật cho thấy cách gọi ngày tuỳ thuộc vào truyền thống văn hoá của từng dân tộc, ảnh hưởng của tôn giáo tín ngưỡng cũng như giao thoa văn hoá ngôn ngữ theo dòng chảy của lịch sử, phần sau sẽ đi vào chi tiết minh chứng các nhân tố này.

VBL dành 3 trang (286-288) để giải thích giờ là 2 giờ theo đồng hồ Tây phương và có 12 giờ trong một ngày của người An Nam: tí, sửu, dần, mão, thìn, tị, ngọ, mùi, thân, dậu, tuất, hợi. Cách gọi này cũng áp dụng cho tháng và năm, sau 60 năm thì bắt đầu trở lại tên gọi năm cũ. Vì một giờ Á Đông bằng hai giờ Tây phương nên LM de Rhodes cũng phải thích ứng cách dùng này trong PGTN trang 229:"Mà lại nhật thực ấy một giờ rưỡi làm tối mặt trời, đang khi ĐCGS còn sống chịu tội trên cây crux". Cách tính giờ trong PGTN cũng theo tục lệ bản địa:"Vậy từ chính giờ ngọ cho đến hết giờ thân, thì mặt trời ra tối, mà cả và thiên hạ phải tối tăm mù mịt" PGTN trang 227. Chính ngọ là 12 giờ trưa, và giờ thân bắt đầu từ 3 giờ đến 5 giờ chiều, do đó LM de Rhodes đã thay đổi giờ Tây phương đúng theo Kinh Thánh [9] cũng như đúng theo ’giờ địa phương’. Phần sau cho thấy LM Maiorica cũng có những cách diễn dịch tương tự. Không thấy LM de Rhodes tính năm theo âm lịch [10], như trong PGTN trang 128:"đã qua hơn một nghìn sáu trăm năm" [11] hay VBL trang 400-401 mục long:"LONG (LAÕ), RỒNG (RÒŨ): con rồng, đức long: tên vị vua ... có tên trước là Vĩnh Tộ [12]. Nhưng vào năm 1629 vì hạn hán và mất mùa, vua này đổi tên và lấy tên mới là Đức Long, để cho nước được thịnh vượng hơn, đó là người lương dân nghĩ một cách khờ dại".

1.2 Cách gọi ngày/giờ theo LM Maiorica

Một dạng chữ Nôm ngày dùng bộ nhật 日 (biểu ý) và chữ ngại 㝵 (thông với ngại 礙 碍 theo TVGT/TV). Dạng chữ Nôm này đã xuất hiện trong Phật Thuyết 9a: "Sớm dao mới họp, nửa ngày đã tan" hay Cư Trần Lạc Đạo Phú 22a:"Nửa ngày rồi tự tại thân tâm"; cũng như trong ĐCGS quyển 9/10 trang 26:"ngày trước khó bao nhiêu thì ngày sau càng vui bấy nhiêu", "Răn thứ ba giữ ngày lễ lạy là đí gì?" TCTGKM trang 137 - rõ ràng ngày lễ lạy ở câu này nghĩa là ngày chủ nhật!. LM Maiorica dùng cụm danh từ "ngày thứ bảy" và "ngày thứ nhất" 7 lần trong TCTGKM, ông cũng giải thích chi tiết sự thay đổi của ngày nghỉ (ngày thứ bảy của dân Do-Thái, the Sabbath) thành ngày thứ nhất (ngày chủ/chúa nhật hiện nay) giống như LM de Rhodes (PGTN giải thích vắn tắt hơn):"Vì xưa các Giu-Dêu giữ lễ ngày thứ bảy. Bây giờ kẻ có đạo ta giữ ngày thứ nhất, như ông thánh Pha-Pha dạy ... ngày thứ bảy, vì đã đoạn việc dựng nên trời đất, rầy dạy ngày thứ nhất là ngày mới dựng nên ... ngày thứ bảy có ý là linh hồn nghỉ trong lâm-bô xưa. Ngày thứ nhất có ý các linh hồn người thánh nghỉ trên trời và ngày sau xác nghỉ với ... thì nó (Giu-Dêu/NCT) giữ ngày thứ bảy, mà ta giữ ngày thứ nhất" TCTGKM trang 138-139. LM Maiorica cũng ghi nhận về giờ ở An Nam bằng hai giờ đồng hồ Tây phương:"Chẳng phải giờ An Nam, vì nước này lấy hai giờ nước người làm một" TCTGKM trang 53. Điều này dẫn đến thời gian ĐCGS chết trên thánh giá là một giờ rưỡi so với ba giờ Tây phương: "Ai mà suy con ĐCT muốn chữa lấy tội ta cho chóng, chẳng để cho qua một giờ rưỡi trên câu-rút mà chịu chết" ĐCGS quyển 9/10 trang 153.

LM Maiorica/cộng sự viên cũng thường dùng giờ địa phương trong các bản Nôm, kết quả của sự hoà nhập văn hoá ngôn ngữ bản địa:"thí dụ như khi mới sáng ngày mà sánh cùng sáng khi mặt (t)lời mới đến giờ ngọ" ĐCGS quyển 9/10 trang 91, "Con tao đã giờ nào? Đầy tớ thưa rằng: thân ông giờ mùi hôm qua con ông mát, chẳng còn nóng mình nữa" KNLMPS trang 107, "đến giờ thìn ngày mai sứ vua Thiên Trúc đến đây xin làm lành cùng nhau" CTTr tháng 10 trang 137.

Do đó, vào thời gian các LM de Rhodes và Maiorica ở Đàng Trong/Ngoài thì có các cách dùng "ngày thứ hai" ... "ngày thứ bảy". Cách dùng đặc biệt "ngày thứ nhất", "ngày đức Chúa Trời", "ngày lễ lạy" còn gọi là "ngày Dominh" mà sau này, hay vào khoảng đầu thế kỉ XIX mới thấy cách dùng ngày chủ/chúa nhật. Trong TGYLQN, phần LM Béhaine viết tay ghi là ngày Duminh (năm 1774), nhưng bản Nôm năm 1837 (Đàng Trong) không thấy lặp lại cách dùng này so với cách dùng "ngày chủ nhật" chữ Nôm xuất hiện 7 lần, "ngày thứ sáu" và "ngày thứ bảy" xuất hiện 1 lần. Ngày Duminh [13] (Dominh 由明) trong TGYLQN tương ứng với ngày Dominh dùng trong PGTN - đều là các dạng kí âm tiếng Bồ-Đào-Nha domingo, là (ngày) chủ nhật bây giờ (dịch nghĩa). Tuy chép lại hầu như toàn bộ tự vị của LM Béhaine (1772/1773), LM Taberd (1838) lại thêm cách dùng "chúa nhựt" ( Dominica/L nghĩa là chủ nhật) [14] chỉ trong mục "nhựt". Cách dùng "ngày thứ nhất" từng được ghi trong trang 204 cuốn “Vocabulaire français-annamite & annamite-français & grammaire” của Gabriel Aubaret (1867) và trang 99, 337 của P. G. Vallot (sđd, 1898, Ha Noi) như các hình chụp lại và ghép đăng ở đầu bài này. Không những ở ngoài Bắc (P. G. Vallot) dùng "ngày thứ nhất", trong Nam vẫn thấy dùng như vậy qua sự ghi chép của J. F. Génibrel trong cùng một năm (1898).

Tuy nhiên, học giả Trương Vĩnh Ký lại ghi Dimanche là "ngày chúa nhựt" [15] ở trang 531 cuốn "Petit dictionnaire francais annamite" (1886, SaiGon). Điều này cho thấy tiếng Việt vẫn chưa thống nhất cách dùng "ngày chúa nhật" hay "ngày thứ nhất" vào thế kỉ XIX. Cách dùng ngày Dominh/Duminh, ngày ĐCT, ngày chúa nhật rõ ràng cho thấy ảnh hưởng của tiếng Bồ-Đào-Nha - đây là kết quả trực tiếp của thời đế quốc Bồ-Đào-Nha còn lớn mạnh (td. hiệp ước Padroado) và bảo hộ các đợt truyền đạo CG ở Đông Á. Cách gọi tên ngày tiếng Việt cũng phù hợp với cách gọi tên ngày trong tiếng TH theo truyền thống CG (không phổ thông ở TQ). Thành ra ta nên xem lại các cách gọi tên ngày ở Tây phương, nhất là lúc các giáo sĩ sang An Nam truyền đạo và khi chữ quốc ngữ còn trong thời kì phôi thai, do đó hiểu rõ hơn phương pháp gọi ngày trong tiếng Việt hiện đại.

(xem tiếp phần 6b)


Xem online : Tiếng Việt thời Alexandre de Rhodes (phần 6b)


[1Các chữ viết tắt: CG (Công Giáo), PG (Phật Giáo), ĐCT (Đức Chúa Trời), ĐCGS (Đức Chúa Giê-Su), LM (Linh Mục), HV (Hán Việt), TVGT (Thuyết Văn Giải Tự/khoảng năm 100), NT (Ngọc Thiên/543), ĐV (Đường Vận/751), NKVT (Ngũ Kinh Văn Tự/776), LKTG (Long Kham Thủ Giám/997), QV (Quảng Vận/1008), TV (Tập Vận/1037/1067), TNAV (Trung Nguyên Âm Vận/1234), CV (Chính Vận/1375), TVi (Tự Vị/1615), VB (Vận Bổ/1100/1154), VH (Vận Hội/1297), LT (Loại Thiên/1039/1066), CTT (Chính Tự Thông/1670), TViB (Tự Vị Bổ/1666), TTTH (Tứ Thanh Thiên Hải), ĐNQATV (Đại Nam Quấc Âm Tự Vị), A (tiếng Anh), L (tiếng La Tinh), NCT (Nguyễn Cung Thông, nghiên cứu tiếng Việt độc lập ở Melbourne (Australia). Email: nguyencungthong@yahoo.com).

[2Để ý LM de Rhodes ghi là "ngày thứ bốn" (không phải là ngày thứ tư) và "lời răn thứ bốn". LM Maiorica cũng dùng "bốn" trong các bản Nôm cho đến thời Gabriel Aubaret (1867) "Mercredi ngày thứ bốn". Sau đó, Trương Vĩnh Ký (Đàng Trong, 1886) và P.G. Vallot (Đàng Ngoài/Hà Nội 1898) ghi Mercredi là ngày thứ tư cho đến ngày nay. Khuynh hướng này phản ánh quá trình "điều chỉnh ngôn ngữ" cho gần âm HV hơn như phải — bị, khứng — khẳng, chúa — chủ ...v.v... vào cuối thế kỉ XIX cho đến đầu thế kỉ XX.

[3Phần La Tinh của PGTN ghi "ngày Dominh" là diem Dominicum (ngày của Chúa) - trang 290/291.

[4Câu này lặp lại lời răn thứ ba, gián tiếp liên hệ đến ngày chủ nhật. Thời LM de Rhodes/Maiorica không có cách dùng "ngày chủ/chúa nhật".

[5Theo các giáo phái Ki-Tô khác như Anh giáo, Do-Thái giáo, Chính Thống giáo, Tin Lành thì "giữ lễ nhất" là điều răn thứ tư trong Mười Điều Răn (Decalogue The Ten Commandments/A).

[6Gốc La Tinh dominīcus còn cho ra các tên con trai của người CG hay La Mã như Dominicus, Dominik, Dominick, Domenic, Domenico (tiếng Ý), Domanic, Domonic, Domingo, Domingos, Dominggus; Các tên cho phái nữ cùng gốc là Dominika, Dominica, Domenica, Dominga, Domingas ... Dạng Dominique (tiếng Pháp) có thể dùng để đặt tên cho con trai hay con gái (unisex). Ông thánh Dominic (1170-1221 tiếng Tây-Ban-Nha là Santo Domingo, Thánh Đa Minh) rất nổi tiếng và có công lập ra dòng Đa Minh (khoảng 1200) hay Dòng Anh Em Giảng Thuyết (hay Dòng Anh Em Thuyết Giáo). Danh từ Đa Minh 多明 xuất hiện gần đây so với dạng Do Minh hay Du Minh đã có mặt trong tiếng Việt cách đây khoảng 4 thế kỉ. Tiếng TH còn dùng các dạng kí âm khác như Đạo Minh 道明, Đa Mễ Ni Khắc 多米尼克 ...v.v...

[7Vào thời này, dân La Mã thường theo đạo thờ thần mặt trời (Mithraism). Hoàng đế La Mã Constantinus (272-337 hay còn gọi là Constantinus I, Constantinus Đại Đế/Constantine the Great, thánh Constantine) khi chiến thắng ở cầu ở Milvius, nhờ vào một dấu hiệu phi thường hiện ra trên trời (Thiên Chúa hỗ trợ nên thắng trận - thí dụ như bằng cách vẽ hình chữ thập vào các khiên khi ra trận đánh), đã cải đạo và trở thành vị hoàng đế La Mã đầu tiên theo CG. Ông là hoàng đế đầu tiên ra lệnh chấm dứt ngược đãi đạo Ki-Tô.

[9Thí dụ như trong Kinh Thánh (Matthew) Ma-Thi-Ơ 27:45-50 "Từ giờ thứ sáu đến giờ thứ chín, khắp cả xứ đều tối tăm mù mịt" hay (Mark) Mác 15:33 "Đến giờ thứ sáu, khắp đất đều tối tăm mù mịt cho tới giờ thứ chín" …

[10Một điều nên nhắc ở đây về cách dùng năm dương lịch là khác với LM de Rhodes, LM Maiorica cũng dùng năm âm lịch trong các tác phẩm Nôm như:"đời vua Khánh Đức nhị niên" Các Thánh Truyện tháng 12 trang 161. Khánh Đức nhị niên là năm 1650 (Khánh Đức nguyên niên là nằm 1649), niên hiệu của vua Lê Thần Tông.

[11Câu này gián tiếp xác định thời gian PGTN ra đời!

[12Vĩnh Tộ là niên hiệu vua Lê Thần Tông (1607-1662) từ năm 1619-1628 (lên ngôi lần thứ nhất).

[13Thời VBL do có thể đọc là du, cũng như nho nhu, trong (traõ) trung: VBL trang 174/179 còn ghi thêm "cơn do nào? cơn du nào? (nghĩa là lý do/nguyên nhân nào/NCT).

[14Chữ chủ 主 (thanh mẫu chương 章 vận mẫu ngu 虞 thượng thanh, hợp khẩu tam đẳng) có các cách đọc theo phiên thiết 之庾切 chi dữu thiết (TVGT, ĐV, QV, LT), 之乳切 chi nhũ thiết (NT, TTTH), 朱戍切 chu thú thiết (TV, LT), 腫庾切 trũng dữu thiết (TV, VH, CV, LTCN, TĐTAT). TNAV ghi vận bộ 魚模 ngư mô (thượng thanh). CV ghi cùng vần/thượng thanh (chủ chú đẩu trữ chử trụ). 腫與切 trũng dữ thiết (TVi) - TVi ghi âm chư 音諸 thượng thanh (chư đọc là zhū BK bây giờ), 陟慮切 trắc lự thiết (CV, TVi), 當口切,音斗 đương khẩu thiết, âm đấu (TVi, CTT), 知雨切,音煮 tri vũ thiết, âm chử (CTT) - âm chủ và chử đều đọc là zhǔ giọng BK bây giờ ...v.v... Giọng BK bây giờ là zhǔ so với giọng Quảng Đông zyu2 và các giọng Mân Nam 客家话: [宝安腔] zu3 [梅县腔] zhu3 [台湾四县腔] zu3 [客英字典] zhu3 [东莞腔] zu3 [海陆丰腔] zhu3 [客语拼音字汇] zu3 [沙头角腔] zu3 [陆丰腔] zhu3 潮州话zu2 (tsú). Để ý là âm dữu HV 庾 còn cho ra một dạng vựa, so với vũ và mưa, ngũ (ngọ) và ngựa, lư/lự 慮 và lưa (đong lưa lời nói, nói đi nói lại) ... phủ búa, phù bùa, phụ (quả phụ) bụa (góa bụa) ... Ngoài ra chú bộ ngôn 註 (chu thú thiết) còn có dạng chua trong tiếng Việt. Do đó ta có cơ sở liên hệ chủ và chúa (cùng âm vực bổng/cao).

[15Học giả Huỳnh Tịnh Của cũng ghi là "ngày chúa nhựt" hay "lễ bái nhứt" trong ĐNQATV (1895). Xem thêm mục 2.4 (ở bài tiếp) về các phương ngữ miền nam TQ và cách dùng lễ bái.

Có nhắn tin hay bình luận gì không?

xét trước, đăng sau

Diễn đàn này được điều hợp trước: bài vở đóng góp sẽ xuất hiện sau khi được quản trị viên chấp thuận.

Chi tiết về bạn (không bắt buộc)
Votre message
  • Ce formulaire accepte les raccourcis SPIP [->url] {{gras}} {italique} <quote> <code> et le code HTML <q> <del> <ins>. Pour créer des paragraphes, laissez simplement des lignes vides.