Xem lẹ

Trang nhà > Văn chương > Tạp bút > Tô Hoài nhìn từ một khoảng cách gần (3)

Tô Hoài nhìn từ một khoảng cách gần (3)

Thứ Ba 1, Tháng Mười Hai 2009

Những năm chín mươi (B)

5/1/1994

Tô Hoài khoe với bọn tôi, ông nhận được một lá thư của Vụ Văn học, Bộ văn hoá Pháp, xin dịch tất cả các tác phẩm của Tô Hoài đã viết, có liên quan đến làng Nghĩa Đô, và xin Tô Hoài cử cho một đại diện đang sống ở Tây Âu để tiện làm việc. Tô Hoài sẽ nhờ Đặng Tiến làm việc này.

Tô Hoài cũng vừa được Đặng Tiến gửi cho 1000 đô, do nhà Hồng Lĩnh trả, sau khi in Cát bụi chân ai. Nghe vậy, Nguyễn Huy Thiệp buồn lắm.

— Lão ấy được đủ mọi thứ. Còn mình, nó gửi cho có 500, cũng bị cướp mất.

Tôi đã viết trong một bài báo, Cát bụi chân ai đạt tới cái mức cổ điển của Hồn bướm mơ tiên, Quê mẹ, O chuột.

Liên quan đến giải thưởng Hội nhà văn, quyển Cát bụi chân ai đưa lên chung khảo, chỉ được có 4 trong 9 phiếu, nên hỏng ăn. Trước mặt mọi người, Tô Hoài hay nói đùa, mình dạo này cứ phải tỏ ra dỗi với Hội Nhà văn thôi. Định cho giải mà rồi lại không cho, buồn quá.

Nhưng ở chỗ riêng tư, Tô Hoài bảo:

— Chúng nó dốt, cư xử không bằng bên Hà Nội. Hà Nội họ cũng không dám tặng giải, sợ cấp trên phiền lòng, nhưng họ bảo thật tôi. Và đến đưa riêng 2 triệu. Còn ở đây, họ bảo nhau không bỏ phiếu cho tôi rồi lại tuyên truyền rằng như vậy là sách tôi không có giá trị.

Tôi (VTN) nhớ mấy câu mà bọn Nhà xuất bản Thanh Văn ghi ở bìa đại ý: quyển sách không có tính chất chính trị. Đọc sách ta cảm tưởng như được nghe một người đàn bà nhà quê rỉ rả kể chuyện, thi thoảng lại đưa gấu quần lên chấm mồ hôi và hình như cả nước mắt nữa. Nhưng chính vì thế, sức phản công chính trị của quyển sách càng mạnh.

12/2/1994

Tại buổi họp nhóm KX 06-17 trước tết, Tô Hoài bảo với mọi người:

— Thôi nhé, mùng 4 Tết ta gặp nhau. Tết các vị khỏi phải đến tôi. Nói chung là Tết tôi không tiếp khách.

Giá người khác nói chuyện vậy, ông ta sẽ cho là kiêu ngạo là xa mọi người. Nhưng ông Tô Hoài nói được. Ở chỗ người ta tưởng ông bừa bãi thật, ông lại rất nguyên tắc (chẳng hạn ông thường đi họp đúng giờ, cần duyệt một bài báo ông cũng nguyên tắc). Nhưng ở chỗ người ta gắng sức ông lại nhởn nhơ làm bậy. Trong lúc họp ông hay ngồi viết các bài báo vặt. Ông cũng bia rượu, gái gẩm không kém ai.

Ngọc Trai kể Nguyễn Tuân có lúc ghét Tô Hoài lắm. Cái thằng ấy, không chơi được. Bố ai biết nó sẽ bán mình lúc nào. Thế nhưng rồi cụ Tuân vẫn phải nhận là không bỏ được Tô Hoài.

Thái Bá Vân kể là đến chơi Nguyễn Tuân, thỉnh thoảng vẫn gặp Tô Hoài, nhưng thường Tô Hoài không nói năng gì.

Một ý của Tô Hoài: Tôi cho là chả làm gì có nhà văn lớn với tác phẩm lớn. Cho nên cứ viết đi, viết làm tài liệu cho các thế hệ sau.

Tô Hoài thường không đi dự các buổi sinh hoạt Hội Nhà văn. Ông kể với tôi là ông không đóng cả Hội phí nữa, ông đã trả lời ông Vũ Tú Nam bằng thư rằng ông không đóng. Tôi không việc gì mà phải đóng cả. Ở nước nào cũng vậy, đến một tuổi nhất định là được miễn các việc nữa là tôi. Chúng nó thấy tôi khỏe, lại tưởng tôi bằng vai với chúng nó, nhưng thế là láo, tôi đẻ ra cái Hội này chứ tưởng à.

Có nhiều việc khiến ông bất mãn ra mặt. Từ chuyện vớ vẩn: Cấp trên cho các lão già ít tiền. Cho 50 người thì hội xẻ ra, thành cho độ 150 người. Tô Hoài cũng bị xẻ.

Tôi cảm thấy Tô Hoài ghét Hội lắm, nên để ý từng tí một. Ví như cái chuyện nhà cửa bên Nguyễn Đình Chiểu, cho thuê như thế nào, bọn thuê có họ hàng với ai, chúng bị bắt vì chứa điếm ra sao, Tô Hoài biết hết. Làm thế nào để có thông tin tỉ mỉ như vậy. Tô Hoài kể: thỉnh thoảng đến ngồi chơi cả bọn. Bà Phượng, bà Phương, con Hoa, con Khánh. Tôi chỉ cần làm ra vẻ nhân tiện rủ bây giờ tất cả đi uống bia. Bia gì anh, bia tôi khao, thế là cười ầm lên, kéo nhau đi. Chuyện ở đấy mà ra chứ ở đâu nữa.

Cuối năm 1993, Trọng Hứa chết. Tôi đến viếng, xong, hỏi Linh Chi (em trai anh Trọng Hứa):

— Anh Tô Hoài có đến?

— Chưa thấy, chắc chiều anh đến.

Chiều có buổi họp. Tôi đoán chắc Tô Hoài nghỉ. Nhưng vẫn thấy tò tò kéo đến họp rất thản nhiên. Tôi hỏi anh không đi đám ma? Lặng đi một lúc, sau Tô Hoài mới cho biết.

— Hỏi thì biết thôi, Hội có cho Trọng Hứa được cái gì đâu. Mà anh ấy làm Chánh Văn phòng Hội từ kháng chiến chống Pháp. Về sau, chán Đài phát thanh lại quay về với Hội. Người ấy tự trọng lắm. Đến tuổi là về hưu thôi. Không có tiền, xin đi gác đêm ở một xí nghiệp, tưởng già thì tha hồ thức đêm, hoá ra phải thôi, gác đêm mệt lắm không làm được. Gặp, tôi vẫn cho tiền. Lâu rồi, mấy năm trước, tôi còn viết cả một bài dài về Trọng Hứa. Chả đâu in, tôi lại mang về in ở báo Người Hà Nội.

Đấy, tôi với Trọng Hứa có cái tình từ ngày xưa như thế. Bây giờ đến với họ ở Hội, chẳng hoá ra cũng như họ à. Đợi đám ma xong, tôi đến Linh Chi sau.

1/5/1994

Những ý chính Tô Hoài đã phát biểu trong hội nghị những người viết trẻ:

— Tôi viết văn từ năm 20 tuổi, đến nay vẫn tiếp tục viết. Mấy truyện ngắn của tôi mới viết cũng có may mắn gì. Con ma gửi báo Lao động họ không in, tôi mang về in báo nhà. Nghĩa là tôi có được hưởng quyền gì đâu, có cây đa cây đề gì đâu. Nhưng mà tôi vẫn yêu nghề, thấy nghề là khó. Vẫn cho rằng chưa viết được gì hơn Dế mèn phiêu lưu ký

— Tôi sống như thế nào? Đi thực tế có lẽ không ai đi hơn tôi. Tôi làm tổ trưởng khu phố mấy năm. Mà học chính trị, cũng không ai hơn tôi. Tôi đã học Nguyễn Ái Quốc 2 năm. Theo tôi hiểu, có nhiểu người không học, cả đồng chí Tố Hữu cũng không học. Nhưng tôi cảm thấy trước sau tôi vẫn là tôi, ở tôi không có nhận đường lột xác gì hết.

— Cách đây 12 năm, một đêm ở Krưm chia tay với các bạn Tbilisi tôi có đọc mấy câu thơ Nguyễn Bính. Nguyễn Bính là người viết chữ đẹp. Tôi chả yêu thơ Nguyễn Bính, cũng cứ để đầu giường và nhớ mấy câu chữ nghĩa quá đẹp.

Huyền Trân Huyền Trân Huyền Trân ơi
Mùa xuân, mùa xuân, mùa xuân rồi
Giờ đây chín vạn bông trời nở
Riêng có tình ta khép lại thôi

Rồi chúng tôi ôm nhau khóc, không rõ khóc vì sao, vì buồn vì phải xa nhau, hay vì nghĩ rằng nghề này khó quá, không bao giờ đi đến cùng. Tôi xin kết thúc ở đây.

Trong chuyến đi Sơn Tây

Nhàn - Anh còn được đọc, vì có trong thời gian trước, nhiều khi anh như đứng ngoài chuyện thời sự, những cái anh viết ra thường có tính cách phong tục.

Tô Hoài - Mình viết cái gì mà không có tính chất phong tục không viết được.

Cũng như nhà văn của mình bao giờ cũng phải có một nghề gì đó. Và cái nghề đó ám vào ý nghĩ của anh ta, có mặt trong trang viết của anh ta.

Một lần nào đó, tôi hỏi rằng Tô Hoài làm sao có thể thượng vàng hạ cám gì cũng đọc.

— Đó là thói quen của người tự học.

Bí quyết sống của Tô Hoài là trừ việc viết, ngoài ra không bao giờ làm gì, mà cũng không bao giờ bỏ việc gì. Như chuyện bên Hội văn nghệ Hà Nội. Trong cái việc bị bật khỏi Hội, Vũ Quần Phương đến nay vẫn oán là Tô Hoài đã không ủng hộ hắn đến cùng.

— Thế nó quên là tôi đã ký giấy trước công an thì nó mới được vào Quốc Hội?

Còn bây giờ, tôi phải cứu Hội, trước khi cứu nó chứ.

Mặc dù chuyển đi không làm Tổng biên tập tờ Người Hà Nội nữa, nhưng Tô Hoài vẫn nhận làm chủ tịch Hội đồng Biên tập cho báo.

Khi tôi nhờ báo này đăng hộ mấy bài thơ cũ của ông cụ, bố ông Nguyễn Thao Lược, thì tự tay Tô Hoài chữa mực đỏ cẩn thận gửi cho báo. Và ông hứa, thể nào họ cũng đăng.

Tô Hoài hay nói với tôi.

— Nếu không có Cách mạng, ông Thi ông ấy đi làm quan huyện, ông Bổng đi làm giáo sư. Còn tôi, tôi vẫn là người viết văn.

Lê Đạt kể về Tô Hoài:

— Có lần bàn chuyện gì đó, về Nguyễn Đình Thi. Mình mới bảo đối với Thi, mình hơi khó, không dám nói đến cùng. Vì hồi kháng chiến bọn mình rất thân với nhau. Có cái gì nó cũng kể với mình. Thi thường đọc thơ cho mình nghe. Thế là Tô Hoài cãi, sao tôi cũng thân với nó, mà nó không đọc. Có gì đâu, ông lúc ấy là thư ký của mấy ông to. Thi nó đọc ông nghe, để ông về ông nói giúp cho nó, đơn giản thế thôi.

Một chi tiết lặt vặt ở miệng Lê Đạt:

— Có lần, hồi kháng chiến, phải họp để phê bình Tô Hoài đánh vợ. Tô Hoài cho một câu gọn lỏn, các cậu không biết chứ đánh vợ xong, vợ nó chiều lắm. Hình như, cũng Lê Đạt nói, cái lão Tô Hoài ấy từ thuở trai tráng, đã sống trên sự nuôi báo cô của đàn bà, và sự thật là đã ngủ không biết bao nhiêu đàn bà mà kể.

— Bởi lẽ — tôi nghĩ — ông Tô Hoài có cái thiết thực của đàn bà.

16/10/94

Bài Vũ Quần Phương: Tô Hoài - văn và người trên tạp chí Văn học số 8-1994 có đoạn đại ý nói Tô Hoài đối xử giỏi. Người được yêu thì biết, mà người bị ghét, không thấy là cần báo thù. Có mặt Tô Hoài trong các buổi họp, người ta không cảm thấy bị lái. Không có mặt người ta không cảm thấy bị trống. Anh em làm việc với Tô Hoài thấy có thể hợp tác được.

4/11/94

Đi Điện Biên với nhóm Đề cương văn hoá.

Ai đó định rủ đến nhà Lương Quy Nhân, nhưng Tô Hoài gạt đi.

— Đừng đến. Đến bây giờ, các anh ấy hay buồn, vì thấy mình cũng bằng tuổi các anh ấy, mà mình còn đi lại tung tẩy được.

Một cô soát vé máy bay gọi một cô khác đến xem mặt Tô Hoài, người đã viết Dế mèn mà bọn mình đọc hồi bé. Đi một quãng, Tô Hoài bảo:

— Không những nó, mà ông nó, cụ nó cũng đọc chứ chả biết chừng.

Nhân ai cũng nói Dế mèn, tôi bảo một tác phẩm như thế, tính bằng nửa sự nghiệp của anh, bằng tất cả các tác phẩm còn lại chứ chưa biết chừng.

— Điều đó, vừa là một niềm vui, vừa là một nỗi buồn của mình.

(Có một điều mọi người ít biết: Khoảng 1965-66, trong thời kỳ chống xét lại, Dế mèn bị nêu ra là có tư tưởng hoà bình chủ nghĩa, nên ở VN người ta cũng quên luôn, chỉ cho in lại mà không đề cao, không ai giảng giải phân tích gì hết. Từ đó thành lệ.)

Có một nhận xét chung là đến đâu Tô Hoài cũng có nhớ như in ngay mọi chuyện. Sau này, nói với mọi người, ông cũng chỉ lặp đi lặp lại những chi tiết
cũ. Chứng tỏ sức nhớ của ông rất ổn định.

Tôi đọc Con ngựa. Ai đó đã khen Tô Hoài viết còn sinh sắc lắm. Tôi chú ý nhớ nhất những đoạn nói về cái thời bây giờ, một thời hỗn độn, mịt mù, mọi cái hay dở lẫn lộn, chính mỗi người cũng cảm thấy như mình đang hỏng đi, xấu đi, trong cái hỏng cái xấu chung của cả xã hội.

Đọc những tác phẩm khác, người ta còn cảm thấy bỡ ngỡ, sao mà cuộc đời bây giờ lại đổ đốn ra như vậy. Đọc Tô Hoài thì không, không việc gì phải thắc mắc cả, cuộc đời bao giờ cũng khốn nạn, sự khốn nạn là không thể sửa chữa.

Tô Hoài kể về gia đình Nguyễn Tuân:

— Tôi gửi biếu quyển Cát bụi chân ai, gia đình cũng chẳng có một lời cảm ơn!

Bởi tôi không thế là cái loại mà mang sách đến, rồi đặt lên bàn thờ, rồi khóc lóc. Tôi chỉ đưa tay cho bà cụ.

Sau khi cụ Tuân chết, ngày giỗ đầu, tôi đã bảo với bà cụ ngày này hàng năm, nên ngồi với nhau để tưởng nhớ cụ. Gia đình đứng ra gọi, còn mọi chuyện để bọn tôi lo. Nhưng có bao giờ gọi đâu.

Nghe chuyện này, Nguyễn Đăng Mạnh bảo:

— Gia đình Nguyễn Tuân rất coi thường Tô Hoài, không muốn cho Tô Hoài dính vào cái việc bàn di sản Nguyễn Tuân, cho nên mới có chuyện tiểu ban này không thành. Còn như Xuân Diệu, Xuân Diệu thường bảo ở Tô Hoài, chẳng có một tư tưởng gì thành hình cả.

28/12/94

Chắc chắn phải nói Tô Hoài là một con người có đến hàng chục bộ mặt.

— người thợ cửi cần mẫn và người ngoại thành thớ lợ

— anh văn nghệ chuyên nghiệp và ông quan cách mạng, biết tất cả đòn phép

— kẻ trọng đời và kẻ khinh bạc, thô bỉ.

….

11/1/1995

Báo Văn nghệ cuối năm 1994 mở cuộc hội thảo về cuốn Đổi mới và văn hoá của Phạm Văn Đồng. Mời cả những Nguyễn Đình Thi, Vũ Tú Nam, Tô Hoài, Hoàng Ngọc Hiến. Nhưng Tô Hoài không đi.

Từ năm ngoái năm kia, khi Phạm Văn Đồng đang viết cuốn này, nghe nói Tô Hoài có viết Đề cương văn hoá, Phạm Văn Đồng đã mời Tô Hoài lên gặp nhưng Tô Hoài không lên và Tô Hoài bảo với Trần Việt Phương là giá anh Đồng mời tôi lên ăn cơm thì tôi lên, nhưng chuyện này thì thôi, anh miễn cho.

Nhân đây, thử làm một sự thay đổi tính cách theo hoàn cảnh.

Tại hội nghị về Văn hoá và đổi mới (sách của ông Đồng), Nguyễn Đình Thi cũng có dự, và ông Thi phát biểu rất hăng. Đây là lần thứ hai ông Thi dự buổi “sinh hoạt khoa học” kiểu này (trước đó, ông ở Sài Gòn, người ta đã làm, đã mời ông Thi), ông Thi bảo nghe được nhiều ý rất hay.

Ông Nguyễn Kiên còn nói là tại hội nghị này, ông Thi bảo có những người sinh ra đã là nhà văn hoá, trong đó có anh Tô.

Nhưng thử nhớ lại chuyện cũ.

Năm đó, ở Liên Xô, đang chế độ Breznhev, và người ta cho in ra mấy cuốn Đất nhỏ, Hồi sinh. Chính Bùi Văn Hoà - có vợ làm ở báo Nhân Dân - kể với tôi rằng báo này đặt một bài về cuốn sách, ông Thi không nhận, còn ông Tô Hoài thì nhận và viết luôn. Hồi ấy, bọn tôi vẫn sợ cái lối bất cần của Tô Hoài. Thế nhưng hai mươi năm sau, ông ấy lại cười vào mũi sự có mặt của Nguyễn Đình Thi, cũng như của những người khác. Có sự đổi vai.

Một chuyện khác, liên quan đến sự biến báo khôn ngoan của Tô Hoài. Gần đây, sách ông ra nhiều, ở đó, có sự ngẫu nhiên mà cũng có bàn tay tạm gọi là chịu xoay xở của ông.

Ví dụ như 3 tập Tuyển tập Tô Hoài. Trừ tập một là truyện ngắn trước đây, đến hai tập sau toàn là truyện vừa, truyện dài, hồi ký (Quê nhà, Tự truyện, Cát bụi chân ai…) Tôi đoán: đó là vì ông muốn để truyện ngắn sang khu vực sách riêng. Đã có người in cho ông một tuyển tập truyện ngắn trước 1945. Giờ lại có người chọn cho sau 45 (2 tập). Vậy thì, với cái tính coi thường mọi thứ và lòng tham lam bẩm sinh, Tô Hoài tất phải làm thế. Nhưng khi tôi hỏi, có phải ý anh để tuyển tập cho truyện vừa, còn cái tập tuyển về sau cho truyện ngắn không, Tô Hoài lại bảo tất cả những việc này là do Hà Minh Đức tính cả, tôi phó mặc cho Đức mà không có ý kiến gì hết.

Có cảm tưởng Tô Hoài thấy cần thì họp, thấy không cần thì vắng, cố quên chuyện nào thì quên chứ thật ra chẳng quên chuyện gì — tôi bảo:

— Anh còn chưa lẫn.

— Lẫn thì sống sao được.

— Như cụ Nguyễn Công Hoan, cụ ấy không những lẫn trong đời sống mà là lẫn trong văn học.

— Anh Hoan suốt đời sống trong ảo tưởng.

Tô Hoài “giết” mọi người

Về Nguyễn Xuân Sanh: Ông Tế Hanh làm thơ còn có lúc hay lúc dở. Ông Nguyễn Xuân Sanh này làm thơ, lúc nào cũng như lúc nào, lạ thế (Tế Hanh lúc ấy cũng có mặt, nói thêm: Đúng rồi, lúc nào ông ấy cũng gió lụa, trăng non mà. Với lại tôi nhớ, ông Nguyễn Xuân Sanh khi nói về ai, cũng chỉ nói rằng mình gặp ở đâu, lúc nào, mà không hề nói gì về tính cách người đó cả).

Về Vũ Tú Nam: Đọc ông này, không biết khi nào nhạt thật mà khi nào nhạt giả cả.

Về Sao Mai: Dộc (khỉ) lên làm người, cứ nhắng cả lên.

Mở lại sổ tay, một câu của Tô Hoài lúc nói chuyện ở Văn nghệ quân đội khoảng 1971: Nghề văn là một nghề phải biết huy động sức mình một cách đúng đắn nhất.

Lại chuyện Nguyễn Xuân Sanh. Buổi quay ti vi Vũ Đình Liên 70 hay 80 gì đó. Quay xong Tế Hanh, thì đã 11h30, tay quay phim nó đề nghị vậy thôi, trong kịch bản còn có mấy lời về Nguyễn Xuân Sanh, nhưng xin cũng thôi. Thế là Nguyễn Xuân Sanh kêu ầm lên.

— Tôi phản đối. Không thể gạt tôi ra ngoài được. Nếu thế này, tôi sẽ đi kiện.

Mọi người sợ quá, phải bào vậy thì chiều làm xong.

21/2/95

Một ông học việc ở Hội văn nghệ Hà Nội khoe:

— Cụ Tô Hoài vừa gửi cho một phong bì tướng. Hoá ra hơn một tháng tết, cụ tương ra đến hơn hai chục bài. Khối điều đáng đọc chứ tưởng.

Về sau Tô Hoài bảo tôi:

— Trong khi 3 cuốn tuyển tập được hơn năm triệu, thì 6 bài báo ở Sài Gòn đã được 6 triệu. Mà nó phải giả thế chứ. Nó yêu cầu tôi viết chứ tôi có gửi cho nó đâu.

Nhân chuyện báo Người Hà Nội, bị phê bình về đăng một bài liên quan đến pháo, rồi Vũ Quần Phương có ý kiến như thế nào đó, Tô Hoài hơi bực, bảo với bọn tôi: Thằng Vũ Quần Phương nó không giống như anh em mình ở đây đâu, nó nhảm lắm.

Ngọc Trai: Anh em họ đồn anh Tô Hoài duyệt bài đợt này để hại Vũ Quần Phương.

Tô Hoài: Mình giết Vũ Quần Phương thì “như giết rận”, lúc nào chẳng được.

Bà Hoàng Ngọc Hà kể về việc báo Người Hà Nội bị phê bình. Ban đầu ông Tô Hoài định chống, nhưng sau bọn mình phải nói, ông ấy mới nhận. Tại hội nghị, ông ấy bảo tôi nhận là tôi khuyết điểm nghiêm trọng. Vì lúc nhập tôi chỉ nghĩ đến cái Đường Tăng. Tôi chỉ nghĩ đến Phật, hoá cái pháo nó hại tôi.

8/3/1995

Tô Hoài kể: Mấy hôm trước Đại hội nhà văn, bọn Nguyễn Quang Thân, Cao Tiến Lê, gọi điện đến bảo phen này sẽ bầu Tô Hoài làm Tổng thư ký, Tô Hoài cười ruồi: Mình già rồi, làm sao được.

Tôi khái quát non: Tô Hoài rất phù hợp với tình hình bây giờ. Lúc này mọi chuyện đang rã ra, giống như chiếc xe hỏng, vặn chặt quá không đi được. Ông Tô Hoài mà làm thì ông ấy cũng chỉ lo tàm tạm một ít việc chính, còn mặc kệ, cái đó lại hay.

(Nhớ có lần, Nguyễn Khải kể Tô Hoài rủ Khải làm một cặp lãnh đạo Hội. Khải nói đùa : Thế thì ra hội Ba Giai Tú Xuất đích thực.)

17/3/95

Trong Đại hội nhà văn kỳ này, Tô Hoài được mời vào chủ tịch đoàn. Ông cắt nghĩa: Nó phải dùng tôi, vì những mặt khác, Huy Cận, Nguyễn Đình Thi, Bùi Hiển hoặc quá bệt, chả ra gì, hoặc như ông Thi lại ấm đầu thì chết.

Ban chấp hành bảo Tô Hoài tham luận, ông mặc cả: chỉ tham luận về văn nghệ Hà Nội. Lúc kíp Vũ Tú Nam bị thay, tôi hỏi chuyện, ông bảo, chả có cảm tưởng gì cả, bọn nó chết là phải.

Hữu Vinh khái quát, Tô Hoài, đó là tài năng, là sức bật, nhưng trước tiên, là một ông già thực dụng.

Sau Đại hội, Tô Hoài trả lời báo Tuổi trẻ, cho rằng Đại hội này là Đại hội tan rã. Ban chấp hành cũ đứng ngoài đời sống văn học, đứng ngoài các cuộc tranh luận, cuối cùng lại đứng ra phán xét, và trong trường hợp bị trên đánh, lại tố cáo nhau, đun đẩy nhau, như thế thì tan rã cũng đáng.

Thật là không phải Tô Hoài không ai dám nói, và người ta cũng không dám đăng.

Không có gì lọt qua mắt ông cả. Theo Tô Hoài nhớ, trước khi bầu cử, Vũ Tú Nam còn nói với ông, anh về làm chủ tịch đi, tôi làm Tổng thư ký cho anh. Nhưng đến khi không được bầu thì lại bảo may quá tôi được thôi - thật là mỗi lúc một giọng.

3/6/1995

Tô Hoài kể là đã viết một loạt bài điểm sách cho Văn nghệ quân đội, trong đó có bài về Thư mùa đông của Hữu Thỉnh.

— Thơ phải miên man, nhưng đây đã thành ra lan man ba vạ.

— Thơ phải có chữ (Lê Đạt: nhà thơ là phu chữ). Còn Hữu Thỉnh, có cả một bồ chữ quẩy đi, nhưng toàn chữ đồng nát.

Bài này VNQĐ không đăng, nhưng Hữu Thỉnh khá cao tay, vẫn mang về đăng ở báo Văn Nghệ hay Văn Nghệ trẻ gì đấy.

Tôi nghĩ ông già tai quái, và cũng biết tận dụng tuổi già của mình, nên mới dám viết thế.

— Có phải anh từng viết một truyện tên là Tính ác?

— Ừ, tôi chỉ kể chuyện tôi thôi. Lúc nào cũng có trong cặp những hòn gạch. Gặp chó là ném.

18/7/95

Tô Hoài, đó là văn xuôi, một thứ văn xuôi tự phát, cứ chảy ra, rỉ ra, lan ra chung quanh lan ra trong cuộc sống hàng ngày, mạch văn đó không bao giờ cạn. Giống như con người đó sống vui chơi viết văn không bao giờ biết mệt.

27/12/1995

Từ sau khi “bảo vệ” cái Đề cương văn hoá thất bại (Đình Quang làm chủ tịch Hội đồng nghiệm thu), Tô Hoài không sờ đến cái bản đề cương này nữa thì phải.

Tháng 7 tháng 8, ông kêu nóng. Giờ thì lại kêu bận. Lại nhớ ý của Ma Văn Kháng: Lão này hay tạo ra cái sự già của mình, bán già, cậy già, thì làm gì được nữa.

Có một lần, tự nhiên Tô Hoài bảo tôi:

— Bọn Sài Gòn giải phóng nó biếu báo mình thường xuyên, mình không đến lấy được, ông ở gần đấy đến lấy đọc, rồi quẳng vào nhà mình lúc nào thì quẳng.

May quá, lần ấy tôi nghĩ ra kế từ chối.

— Chỉ mang đến nhà anh, tôi đã ngại rồi, cửa đóng im ỉm mà lại cửa phên, gõ không kêu, trong nhà không nghe tiếng, lắm
lúc đứng mỏi cả chân ở ngoài.

Tô Hoài lảng ngay.

Nhưng quả thật, trong thâm tâm, tôi không bằng lòng, ông này coi thường mình quá, ai đi làm cái trò khỉ ấy hộ ông được.

Nguyễn Kiên kể, có một việc ông Tô Hoài làm tôi (N.K.) không phục. Đó là sau khi mất chức ở Hội, ông ấy lại gửi thư đến Thành uỷ, xin tiếp tục làm Tổng biên tập tờ Người Hà Nội.

Hỏi lại Bằng Việt thì đúng là có chuyện đó thật.

Đầu năm Bính Tý, ông Tô Hoài gửi thư đến Nhà xuất bản Hội Nhà văn, trách là sao không in cái nọ cái kia của ông và đòi lại mấy bản thảo.

Mọi người chạy cuống cả lên, nhưng tôi cứ ì ra. Sau hãy hay, tôi bảo Ân.

— Ông ta nói vậy để doạ thôi; người như thế, chỉ giơ cao đánh khẽ.

Tối nay 4-3-96, gặp nhau (= họp) ở chỗ Ngọc Trai về, tôi đi bộ với Tô Hoài một quãng. Trong buổi tối cuối đông, đường phố xao xác, Tô Hoài nhớ mấy câu thơ Tản Đà đề ở đầu bản dịch Liêu Trai:

Nói láo mà chơi, nghe láo chơi
Vườn dưa lún phún hạt mưa rơi

...

Tôi tự nhiên cảm động, cũng nhắc những chuyện biển dâu lạ lùng quanh mình. Ông Hoàng Ngọc Hiến nói làm nhàm về văn hoá, đã được mời đi Mỹ. Bằng Việt chết vợ, người vợ trụ cột của gia đình. Ông Văn Tâm đề cao Đoàn Phú Tứ đến mây xanh, và được báo ở Sài Gòn gọi là học giả. Cái lối nói bừa của một người như Phan Ngọc, ông ta tự nhiên trở thành nhà tư tưởng của đổi mới. Ở Thư viện, những người thủ thư trò chuyện như ngoài chợ, bất chấp chung quanh bọn tôi mầy mò trên từng trang sách. Thư viện nhiều sách cũ nát. Những con chuột mò vào tận ô phích và tha cả vỏ quýt lên phích để ăn. Dưới nhà tôi ở, mỗi buổi sáng người ta quạt lò khiến tôi không thở nổi nữa. Chiều 3-3, dẫn con đi trên chuyến tàu hoả của trẻ con, ở Công viên Bảy Mẫu, nhìn hai bên đường, thấy cỏ cây cũng gợi trong lòng nhiều bịn rịn, như những lúc khác đi trên chuyến tàu hoả thực sự.

... Lúc này, trong buổi tối này, rằm tháng giêng, nhớ lại 20 năm qua, những buổi đi chùa, thấy như một kiếp nào khác, mình không còn là con người hôm qua, thời gian đã huỷ hoại mình tới mức không sao tìm lại được nữa.

Bởi đi bên Tô Hoài nên tôi mới nghĩ được như vậy. Tô Hoài là người rất hiểu cái phôi pha của kiếp người, Tô Hoài có cái chất nghệ sĩ riêng, mà khi vứt cái phần cán bộ bon chen đi, thì nó vẫn còn nguyên vẹn ở bên trong.

9/5/1996

Ngày 24-4, đề tài KX-06-17 bảo vệ thành công cuộc nghiệm thu ở cấp cơ sở. Gặp tôi lần nào Tô Hoài cũng chỉ nói là ông oằn ra mà làm, chán lắm. Cứ ghép ghép bài của mọi người vào thành bài của mình, chỉ được cái - Tô Hoài cười mỉm - bây giờ tôi cũng vẫn không ngại viết, tôi chép tất cả bằng chữ tôi, nên không ai nghi ngờ được. Cứ nói mạnh về Cụ Hồ vào là đề tài nào cũng ăn tuốt.

Nhân bàn về tình hình Hội, Tô Hoài kể tôi nhận được cái thư của Ban tổ chức sáng tác rồi. Trả lời ngay thôi. Nhưng các ông ấy lại bảo là trả lời của mình ngắn quá. Tô Hoài cười ranh mãnh.

— Tình hình Hội bây giờ chán lắm. Văn chương phải có cây cao bóng cả, chứ cứ cá mè một lứa thế này không được - xuất phát từ sự chán nản sẵn có tôi kêu phụ hoạ.

Nhưng Tô Hoài phản ứng theo cách khác, và phản ứng cũng rất đúng.

— Cây cao bóng cả thế nào. Ngày trước Thế Lữ lừng lẫy là thế, mà khi Xuân Diệu xuất hiện, là Thế Lữ thôi hẳn. Bài thơ cuối cùng của Thế Lữ là bài Khói huyền lên, người tự tay chép để làm kỷ niệm.

Còn như Tản Đà, sau này người ta quý hoá Tản Đà thế nào không biết, nhưng lúc bấy giờ thơ Tản Đà không báo nào đăng. Tản Đà phải mở cừa hàng đoán số và đi dịch thuê. Tại sao không đăng, vì, với người ta, mấy năm ấy, của Tản Đà không còn là thơ nữa, báo nào đăng người ta cười cho.

Ở ta bây giờ bọn các ông Huy Cận, Nguyễn Xuân Sanh cứ chiếm chỗ sang trọng nhất ở các báo, như thế còn ra cái nghĩa lý gì.

23/5/96

Đọc lại báo chí kháng chiến, báo Cứu quốc, thấy Tô Hoài lúc nào cũng có mặt viết cho thiếu nhi, viết cho người lớn, viết bài ngắn, viết bài dài, đủ cả.

Nguyễn Kiên kể về cách mắng mỏ của Tô Hoài. Chẳng hiểu sao, Xuân Tùng cũng lại dở dói ra in Cát bụi chân ai 800 bản. Ông Tô Hoài viết thư cho Nguyễn Kiên.

Ông Kiên,

In lại Cát bụi chân ai 800 bản thì in làm gì ? Tôi xấu hổ.

Ký tên: Tô Hoài

Nguyễn Kiên biết như thế là Tô Hoài giận lắm, phải trả lời thư đầy đủ.

Bà Phương phát hành thì bảo: Chính ông Tô Hoài này là to mồm nhất (về chuyện nhuận bút).

Tìm lại ghi chép về Tô Hoài thấy mấy ý của Nguyễn Minh Châu:

— Đọc Tô Hoài, cứ có cảm tưởng người lớn mà còn chơi bi.

— Đọc văn tôi thấy không ai xa rời đời sống như lão ta mà không ai tha thiết với cuộc đời này như lão.

Lại Nguyên Ân đọc lại Tiên phong và bảo rằng hồi đó, Tô Hoài đã hiện ra như một tay hiểu hết sự đời. Vì thế mới có chuyện bá vai bá cổ kéo nhau đi làm cách mạng, vào thành Sơn Tây để mang về lấy một cái ghế.

Nhưng nhiều lúc lại thấy ông này có cái gì khinh bạc lắm. Cách mạng là gì, là một lũ lông bông, đi tìm cảm giác, và Nam tiến là như thế, cả cuộc chống Pháp là như thế.

Thứ bảy 27/7, Đặng Tiến từ Paris về Hà Nội, có tin vậy.

Lâu nay, thấy Tô Hoài coi Đặng Tiến rất thân mật. Nào là gửi sách đi cho Đặng Tiến, nào nhận thuốc do Đặng Tiến gửi về. Hoá ra, hai người chưa gặp nhau bao giờ. Những lần trước, toàn là trong thư từ. Nhưng Tô Hoài cũng khoe:

— Một công việc ông ta đang theo đuổi là dịch Cát bụi chân ai ra tiếng Pháp.

Sáng 1/8, Tô Hoài gọi điện cho biết Đặng Tiến về, kêu là bị “bám” ghê quá, biết thế không về. Nhưng theo Tô Hoài, Đặng Tiến cũng đã kịp đi gặp Lê Đạt, Trần Dần.

Nhân nói về sáng tác, Tô Hoài kể dông dài một hồi, rồi nói đến bản thân.

— Tôi đang định viết một quyển sách, đã đóng giấy xong rồi, sẽ viết được - mang tên Những câu chuyện với Lão Sóng. Trong đó, tôi dành một chương nói về việc đi thực tế ra sao, một chương nói về những chuyến đi nước ngoài ra sao. Đi xong rồi về lại kể cho lão Sóng — một người chả đi đâu bao giờ.

— Có phải cụ Sóng ở Thái Bình?

— Đấy, cái nhân vật tôi từng ghi nhật ký đấy (đoạn nhật ký trích in trong Một số kinh nghiệm viết văn của tôi, 1960). Tôi sẽ viết về nửa thế kỷ làm văn chương, làm đủ mọi thứ trên đời, viết đủ mọi thứ mà thực ra, không hiểu rằng mình là người thế nào.

— Cái đề tài ấy của anh thì hay quá rồi.

— Tay Đặng Tiến nó bảo nó cũng định viết về tôi như thế. Tức là tôi cứ phập phù chơi bời, mà cũng được một cái gì đó.

Mùa hè này, 1996, Tô Hoài sống như thế nào? Tháng bảy, từ 10-20, lên Kim Bôi nghỉ với con cái. Tháng tám, lại lên Đầm Vạc, nghỉ theo tiêu chuẩn một cán bộ lão thành.

Cười trong máy điện thoại.

— Mình cứ nhênh nhang thế thôi.

15/8/96

Có một việc nhỏ, tôi thấy Tô Hoài tùy tiện.

Sau khi Quê hương in ra ở NXB Hải Phòng (sách do tôi viết lời giới thiệu và chú thích) tôi nhờ ông liên hệ với Trần Xuân Trường (con Nguyễn Tuân) - việc này do chính ông đề xuất. Nhưng rồi, ông lại nhắn cho Vạn Lịch, Vạn Lịch nhắn cô Giang đến đòi tiền tôi - trong khi trước đó Tô Hoài lại bảo tôi đừng đưa cho cô Giang. Thế là cứ loạn cả lên.

Nguyễn Đình Nghi: Thà cứ như ông Hoài Thanh khiếp nhược, sợ hãi Tố Hữu, đằng này, Tô Hoài lúc thế này, lúc thế khác, không chịu được.

Nhưng này,— vẫn lời ông Nghi— suy cho cùng, lúc cuối đời ông Tô Hoài ông ấy phản tỉnh là có lợi. Vì ông ấy đã vào sâu trong giới rồi mà. Ai biết lãnh đạo văn nghệ bằng ông ấy được.

7/9/96

Tự nhiên, nghĩ về già, Tô Hoài như muốn trả một mối hận là lâu nay, phải nói xấu mọi người một cách lén lút, phải ép mình sống với mọi người cho xong đi. Giờ đây, Tô Hoài muốn để cho cái con người lâu nay bị lép vế trong mình lên tiếng, nói công khai mọi chuyện, chả sợ mất lòng mất bề gì cả.

Nguyễn Đình Nghi: Trong Cát bụi chân ai, Tô Hoài bảo rằng Nguyên Hồng mắng Tô Hoài (trong vụ Nhân văn) “Tiên sư thằng Câu Tiễn“ (hay đại khái một câu như thế). Nhưng tôi không tin, Nguyên Hồng không nói thế, Tô Hoài nói cho sang thôi.

1/12/96

Những chuyện của Tô Hoài, ghi trong chuyến đi Tiên Yên - Móng Cái.

Đứng trước biển Trà Cổ, buổi sáng:

— Bãi biển hoang sơ tới mức mình nghĩ cứ như miếng gỗ tươi, chả biết dùng vào việc gì.

Mà đây là lần thứ hai tôi đến với Trà Cổ đấy nhé. Lần trước, tôi đi làm cho hãng Bata, phải ra đây cộng sổ cho nó vài tháng một lần. Ngỡ như từ lúc ấy đến giờ, bãi biển vẫn vậy.

Nhân đó, nghĩ về các đồng nghiệp.

— Này, Nguyễn Tuân từng có một truyện ngắn đề là tặng ông Nguyễn Ngọc Côn thư ký giây thép, nhớ Móng Cái. Nhưng hồi ấy đã đến Móng Cái đâu, chỉ nghe ông ấy nói trong thư mà viết lại. Chính cụ ấy bảo với tôi như thế.

— Hôm nọ, Tố Hữu mới đến chơi mình, ông ta chửi ghê lắm. Ông ta bảo 10 năm nay là gì, là sắp xuống hố cả một lũ.

Cái quyển Cát bụi chân ai này, tôi cũng chẳng mang tặng, lão ta mượn đâu của lão Bổng mang về đọc. Đọc xong nghe đâu bảo tôi (tức là Tô Hoài) toàn nói chuyện lăng nhăng. Nhưng gần đây trong một buổi họp (hình như trao giải Hồ Chí Minh), ông ấy mới bảo rằng hồi ấy bao nhiêu anh em có sáng tác của người ta, và đấy mới là cái mà một người viết hồi ký phải viết.

Xưa nay, những khi gặp Tố Hữu, tôi cứ đủng đỉnh suy nghĩ theo cách của mình. Ví như cái lần ông ấy bảo, để nguyên mình nói về Định Công cho cậu nghe, tôi nghe một lúc rồi hỏi lại.

— Thế những thằng cũ làm sai có sao không, hay chính các ông sai hôm qua hôm nay lại trở thành ông đúng.

Thế là Tố Hữu cụt hứng, lão vẫn chửi mình là cái thằng hoài nghi mà.

Nhưng tôi cũng vừa chơi cho Tố Hữu một vố. Tôi đến rủ lão cùng Kim Lân về quê Nam Cao (nhân kỷ niệm 45 năm ngày mất của ông ?). Sáng hôm nay là đi đây. Nhưng đi với các ông rồi thì còn đi sao được. Hôm qua, tôi đến viết cho Kim Lân mấy chữ, bảo rằng hôm nay tôi bắt buộc phải đi theo một chương trình nhà nước. Giờ này, chắc hai lão đã đi rồi.

Nói chuyện
với Tô Hoài khi về già, thể nào cũng phải có vài câu dính tới chuyện ngủ nghê trai gái. Hình như ông không làm được nữa thì nói cho sướng miệng chăng?

Tôi nhớ ông hay kể lại câu chuyện một lão gìà, sống bằng cái nghề đi kiếm rác và bảo những quả bóng cao su là làm bằng ca pốt mà trai gái ngủ nghê thải ra. Thật tởm.

Kể về Xuân Diệu:

— Lão ấy hay có lối bắt mình khép hai đùi lại, để lão ấy nhổ nước bọt vào và cui, coi mình như đàn bà.

Chính tôi (Tô Hoài) là người được Xuân Diệu mời đi dự cuộc nói chuyện văn chương đầu tiên. Đó là buổi nói chuyện thanh niên với quốc văn. Lần ấy, Xuân Diệu còn lắp bắp lắm, ngay câu đầu đã nói nhịu, tâm hồn Việt Nam thành tâm l… Việt Nam, mình nghe sợ quá, nhưng được cái lão ấy nói giỏi, lướt ngay sang ý khác, nên cuốn được người nghe theo ngay.

Bàn chuyện in ấn:

— Này có lẽ kỳ này vào Sài Gòn mình quăng mẹ nó cuốn Ba người cho một nhà xuất bản nào đó, có được không?

Nói về Vương Trí Nhàn và Hoàng Ngọc Hiến:

— Hiến nhiều lúc có nhiều khía cạnh ngây ngô, nhưng cậu ta tận tuỵ với tư tưởng của mình. Còn Nhàn thì ông blaser quá, tức là chai sạn mất rồi, có nhiều ý tưởng nhưng chưa làm đã chán, thì còn nên được trò trống gì !

(còn tiếp)


Xem online : Kỳ 1