Menu
Mục lục

Trang nhà > Nghệ thuật > Âm nhạc > CHOPIN, THI SĨ CỦA ĐÀN DƯƠNG CẦM

CHOPIN, THI SĨ CỦA ĐÀN DƯƠNG CẦM

Nguyễn Như Dũng

Chủ Nhật 9, Tháng Sáu 2019

Frédéric François Chopin sinh ngày 1/3/1810 gần Warsaw và mất ngày 17/10/1849 tại Paris là nhạc sĩ Ba Lan, nghệ sĩ dương cầm điêu luyện, nhà giáo.

TIỂU SỬ

Là tác giả của nhiều tác phẩm cho piano, Chopin là đại diện lớn nhất của nền âm nhạc Ba Lan. Ông đã làm mới nhiều thể loại âm nhạc như tái sinh thể loại prelude dựa trên romance, xây dựng thể loại ballade cho piano, thi ca và kịch hóa các vũ khúc như mazurka, polonez, valse, biến scherzo thành tác phẩm âm nhạc độc lập. Chopin đã làm giàu hòa thanh và kết cấu âm nhạc cho piano, kết hợp tính cổ điển của hình thức với sự giàu có về giai điệu và sáng tạo.

Trong số các tác phẩm của Chopin có 2 concerto (1829, 1830), 3 sonata (1828-1844), fantasia (1841), 4 ballada (1835 – 1842), 4 scherzo (1832 – 1842), impromtus, nocturnes, etudes, valses, mazurkas, polones, preludes và các tác phẩm khác cho đàn piano và các ca khúc. Chopin chơi piano một cách sâu sắc với các cảm xúc chân thành cùng sự bóng bảy và hoàn thiện về mặt kỹ thuật.

Cha của Chopin là ông Nicolas Chopin (1771 – 1844) vào năm 1806 đã kết hôn với mẹ của Chopin là người họ hàng xa Juliana Kirujina (1782 – 1861). Mẹ Chopin là người có học cao, chơi piano rất giỏi và có giọng hát hay. Chopin học được từ mẹ tình yêu với những giai điệu dân ca từ khi còn bé. Năm 1810, sau khi sinh con, ông Nicolas Chopin dọn nhà đến ở Warsaw.

Ngay từ những năm ấu thơ, Chopin đã bộc lộ những khả năng âm nhạc xuất chúng. Tựa như Mozart, Chopin làm kinh ngạc những người chung quanh về tố chất âm nhạc, sự sáng tạo vô biên trong các impromptu và nghệ thuật chơi đàn piano. Cảm xúc và ấn tượng âm nhạc được Chopin bộc lộ mãnh liệt và khác thường. Chopin có thể khóc khi nghe nhạc, nửa đêm tỉnh giấc chọn chơi trên đàn giai điệu, hợp âm mà cậu nhớ trong đầu.

Tháng Giêng năm 1818, một tờ báo phát hành ở Warsaw đã đăng vài dòng về bài nhạc đầu tiên do Chopin sáng tác: “Tác giả của “Polonez” này là một học sinh chưa đủ 8 tuổi. Đây là một thiên tài âm nhạc, với sự dễ dàng tuyệt đối và khẩu vị khác thường có thể biểu diễn những tác phẩm khó nhất cho đàn piano. Cậu đang sáng tác các vũ khúc và biến tấu gây sự phấn khích ở những người hiểu biết và các nhà phân tích. Nếu thần đồng này sinh ra tại Pháp hay Đức, cậu ta sẽ còn thu hút nhiều sự chú ý đến mình hơn nữa”.

Chopin được theo học Wojciech Zhivny, một pianist nổi tiếng gốc Tiệp từ năm 9 tuổi. Cậu tiến nhanh đến mức, năm lên 12, cậu đã không thua kém nghệ sĩ giỏi nhất của Warsaw. Zhivny không dạy Chopin nữa vì “không còn gì để dạy nghệ sĩ điêu luyện trẻ tuổi này”. Tuy nhiên, sau khi tốt nghiệp cao đẳng âm nhạc, Chopin còn học Zhivnyi thêm 7 năm nữa. Dịp này, Chopin cũng bắt đầu học lý thuyết âm nhạc ở nhạc sĩ Joseph Elsner.

Từ năm 1829, Chopin bắt đầu cuộc đời hoạt động nghệ thuật. Chopin biểu diễn ở Vienna, Krakov, trình diễn các tác phẩm của mình. Về lại Warsaw rồi ông ra đi khỏi thành phố này mãi mãi vào ngày 5/11/1830, mang theo nỗi đau riêng tư. Chopin đi qua Dresden, Vienna, Munich và năm 1831, Chopin đến Paris. Dọc đường, Chopin viết nhật ký, cuốn “Nhật ký Shtutgart”, thổn thức với cuộc khởi nghĩa bị đàn áp ở quê nhà. Trong giai đoạn này, Chopin viết tập “Những etude cách mạng” nổi tiếng.

Năm 1837, Chopin bị đột quỵ lần thứ nhất liên quan đến bệnh phổi. Thời kỳ này, Chopin có quan hệ với George Sand, văn sĩ nổi tiếng người Pháp. Chuyến đi Mallorca cùng George Sand ảnh hưởng tồi đến sức khỏe của Chopin. Tuy nhiên, cũng chính giai đoạn này, Chopin đã viết 24 prelude nổi tiếng. Mười năm sống chung với George Sand là cả một cuộc thử thách về đạo đức và nó đã hủy hoại sức khỏe của Chopin mà cuộc chia tay với cô vào năm 1847 thì còn mang lại khủng hoảng tinh thần trầm trọng hơn.

Chopin muốn rời Paris để thay đổi không khí và mở rộng quan hệ. Năm 1848, Chopin đến London biểu diễn và dạy học. Đây là chuyến đi cuối cùng của Nhạc sĩ. Thành tích, cuộc sống khủng hoảng tinh thần và căng thẳng, khí hậu ẩm ướt ở Anh và cái chính là căn bệnh phổi mãn tính đã quật ngã ông. Ông trở về Paris và tạ thế ở đó ngày 5/10/1849.

Cả thế giới tiếc thương Chopin. Hàng nghìn người hâm mộ tham dự đám tang của ông. Thể theo nguyện vọng của người quá cố, tại lễ truy điệu của ông, những nghệ sĩ xuất sắc nhất của thời kỳ đó đã trình diễn bản Requiem của Mozart, tác giả mà Chopin đặt lên hàng cao nhất (mà Requiem cùng Bản giao hưởng số 41 “Jupiter” của Mozart thì Chopin gọi là những tác phẩm đáng yêu nhất). Ngoài ra, Prelude No.4 cung Mi thứ của Chopin cũng được trình diễn. Chopin yên nghỉ giữa các nấm mồ của Kerubini, Bellini. Theo nguyện vọng của ông, trái tim ông đã được gửi về Warsaw, táng lên một cột của Nhà thờ Holy Cross.

PIANO CONCERTO No.1

Piano Concerto số 1 cung Mi thứ, Op.11 được Chopin viết năm 1830, sau bản số 2 viết vài tháng trước đó. Vì bản số 1 được xuất bản trước vào năm 1833, trong khi bản số 2 được xuất bản năm 1836 nên mới có cách đánh số này. Concerto No.1 được viết thành ba phần với thời lượng nhạc chạy khoảng 41 phút: Allegro Maestoso; Romance: Larghetto và Rondo: Vivace.

Phần 1: Allegro Maestoso – Nhanh – Trang nghiêm

Phần 1 được viết theo hình thức sonata. Concerto mở màn bằng phần giới thiệu dàn nhạc. Khúc hát chủ đề sáng và phô trương. Khi cả dàn nhạc cùng chơi (Tutti), tiến độ “Allegro Maestoso” tạo ra tâm trạng hùng vĩ. Dòng giai điệu mở màn lượn sóng lên đến đỉnh điểm là gần cuối đoạn này. Các khởi đầu có vai trò quan trọng.

Bè chính ở điệu thứ Mi thứ vang lên ở dàn nhạc nghe du dương, trữ tình. Sau đó là solo của bộ dây. Chi tiết chính của chủ đề dựa trên hòa âm tonic (T6) mang lại cảm giác của sự chiêm nghiệm, thanh thản. Hơn nữa, những sắc thái như tremolo trống định âm và dàn dây thấp với crescendo đã tạo ra một trạng thái hồi hộp, lo lắng và phấn khích. Chủ đề chính của bè chính về sắc thái tương tự như chủ đề của khởi đầu.

Cadenza của bè chính chuẩn bị mang lại một bè phụ. Giọng Mi trưởng được Chopin chọn không tương ứng với các quy tắc cổ điển của hình thức sonata. Bè phụ được viết theo tinh thần của bè chính mà không có sự tương phản với nó. Ban đầu nó được biểu diễn với violin, sau đó với sáo. Các bè có liên quan chặt chẽ với nhau về ngữ điệu. Cả bè trưởng và thứ đều trữ tình, mộng mị, mịn màng. Cả hai bè trong vùng bão hòa cadenza đều có tính năng đặc trưng của cảm xúc dẫn đến cao trào.

Một số nhà nghiên cứu tìm thấy trong các bè phụ rất nhiều bài hát Slavơ. Nhà nghiên cứu âm nhạc S.Lobachevskaya dẫn một ví dụ cụ thể về sự trùng lắp với romance của Gurilev “Bình minh của tuổi trẻ mù sương”. Lobachevskaya cho thấy sự tương đồng này được giải thích bởi thực tế là cả hai nhà soạn nhạc đều nghe nhiều lần và quan tâm đến các bài hát Ukraine và Belarus. Việc giới thiệu nghệ sĩ solo bắt đầu với một đề mục rút gọn. Một số đoạn điêu luyện (virtuoso) rực rỡ chuẩn bị cho sự xuất hiện của bè chính. Bè chính của nghệ sĩ độc tấu còn bị làm cho phức tạp hơn bởi các nhịp đảo phách và chấm dôi.

Vai trò hỗ trợ và “nền tảng” của bè chính được giao chủ yếu cho bộ dây của dàn nhạc. Tính chất và khuôn mẫu của bè hầu như không thay đổi trong phần giới thiệu bởi dàn nhạc. Phần phát triển tươi sáng và năng động song hành cùng những đoạn chạy âm rải bởi nghệ sĩ độc tấu. Nó rực rỡ và năng động, dừng lại trên âm 5 (giọng Mi trưởng), tạo ra một cảm giác nghi vấn. Bè phụ của nghệ sĩ độc tấu so với phần giới thiệu trên dàn nhạc tăng lên về quy mô. So với việc kiểm tra các thành phần trong các trình bày của dàn nhạc là tình tiết tăng nặng, nhịp nhàng, pizzicato trong dàn nhạc, quãng tám tăng gấp đôi âm vực của giai điệu. Bè phụ mềm mại chảy vào các ô nhịp cuối cùng trên điệu thức của mình.

Đây là một bản concerto đầy năng lượng và sức mạnh ý chí. Những giai điệu âm nhạc mạnh mẽ. Tại đây, không có hình thức nghệ sĩ độc tấu truyền thống (phần đầu của nó nói chung là không có). Việc phát triển các đoạn nhạc đầy đủ thông minh để tạo ra hiệu ứng ngẫu hứng. Bè của dàn nhạc giữ vai trò chi phối màn trình diễn bởi nghệ sĩ độc tấu.

Phần 2: Romance Larghetto – Chậm - Lãng mạn

Phần giữa của Piano Concert No.1 là Romance được viết trong điệu thức Mi trưởng. Nhà soạn nhạc nhận xét về tác phẩm của mình: “Larghetto không mạnh mẽ, nhưng khá lãng mạn. Đó là một loại giấc mơ về một đêm trăng sáng”. Hình thức của phần này là A-B-A1-B1-A2. Cơ sở của Phần 2 gồm hai bài hát chủ đề không tương phản nhau. Chúng rất gần gũi nhau trong một tâm trạng yên tĩnh. Sau đoạn vào cuộc ngắn, chủ đề đầu tiên vang lên. Chủ đề trang trí với các kỹ thuật âm thanh viết bằng kết cấu đồng âm hài hòa trong thể loại của dạ khúc. Ngay trong giai đoạn đầu tiên, chủ đề dần bão hòa các kỹ thuật phức tạp: quãng tám tăng đôi, sau đó là các hợp âm rải bằng các ghi chú hoa mỹ...

Chủ đề thứ hai được viết trong điệu thức Si trưởng. So với chủ đề đầu tiên, nó du dương hơn, đầy đủ về ngữ điệu với nhiều các quãng 2 nhỏ, đoạn chạy âm ba lên âm vực trên. Thông qua tư tưởng âm nhạc “nghe” tiếng nói của thiên nhiên – phần này có những tiếng xào xạc của lá, róc rách của nước, tiếng hót của chim hoạ mi. Vai trò dẫn đầu trong cả hai chủ đề đều nhường cho piano. Dàn nhạc chỉ giữ vai trò khiêm tốn, đệm nhạc trong các hình thức của một sự hỗ trợ hài hòa. Trong sự phát triển các chủ đề phức tạp hơn, sẽ có sự xen kẽ với hình thức nhịp nhàng với các đoạn chạy gam. Sau khi về lại tempo 1, chủ đề lần đầu tiên được tiến hành cho dàn nhạc phong phú trên nền các hình ảnh trong suốt của nhạc cụ độc tấu. Phần 2 kết thúc bằng một coda trong suốt trên tư liệu của chủ đề A.

Finale: Rondo Vivace – Kết: Rondo - Rất nhanh

Đoạn kết của Chopin Piano Concerto No.1 được viết ở hình thức rondo. Tất cả các chủ đề chính là nền tảng của ca múa nhạc dân gian. Trong đời sống hàng ngày có thể nói đó là các cảnh lễ hội dân gian. Điệp khúc chủ đề đầy năng lượng, tươi sáng, vui vẻ. Phần 3 được viết bằng nhịp điệu Krakowiak với một mục tiêu rõ ràng, mô hình du dương sâu rộng. Mỗi cụm từ bắt đầu bằng một bước nhảy lạc quan ở âm Dominant tươi sáng và một quãng tám theo sau là một độ phân giải hợp lý để về âm chủ. Chất liệu này tiếp tục đi lên theo phong cách chạy gam. Ngôn ngữ hài hòa trong giai đoạn đầu tiên dựa vào tỉ lệ chi phối âm chủ, trong đó cung cấp sự đơn giản, rõ ràng của tư tưởng âm nhạc.

Cả hai cảnh tượng đều không tương phản nhau và kiềm chế bản thân. Âm sắc tương tự bắt đầu với một bước nhảy và khác lạ, ánh sáng nhảy thể loại tự nhiên. Một trong những tính năng của Phần 3 là sự phong phú về chuyên đề, mà rõ ràng là theo tinh thần của thể loại phổ biến: bài hát, điệu múa. Ý tưởng này được thể hiện trong các tác phẩm của Chopin trong các thể loại như Mazurka, Waltz và những thể loại khác. Tính chất vui tươi trong những chủ đề chính, sự giàu có trong các sắc màu được vẽ nên bởi cây đàn piano và hiệu ứng của sự điêu luyện – tất cả điều này định nghĩa một giai điệu ăn mừng của Finale của Concerto in E-minor.

CHOPIN PIANO CONCERTO No.2

Concerto cho piano và dàn nhạc số 2 in F minor Op.21 được Chopin viết năm 1830, nhưng chỉ được công bố vào năm 1836, sau khi Concerto No.1 được xuất bản vào năm 1833 và vì thế mà Concerto No.2 mang số thứ tự như vậy mặc dù được viết trước. Buổi biểu diễn ra mắt Concerto No.2 được tổ chức tại Warsaw ngày 17/3/1830 với phần solo piano do chính tác giả đảm nhiệm.

Chopin Piano Concerto No.2 là một trong những tác phẩm piano xuất sắc nhất trong âm nhạc lãng mạn. Sáng tác bậc thầy thể hiện ở tác phẩm này không phải chỉ qua các cadenzas mà còn là kiến thức toàn diện, sâu sắc về dàn nhạc giao hưởng, đặc biệt là trong trumpet solo và các đoạn mà do tính phức tạp của chúng, từ lâu được coi là khó biểu diễn.

Chopin Piano Concerto No.2 được người đương thời đánh giá cao. Liszt nói, “(Concerto No.2) là một nơi hùng vĩ đáng kinh ngạc”. Schumann nói về phần hai của concerto này: “Điều gì làm mười tác phẩm đoạt giải có thể so với một Larghetto như vậy”. Phần 2 của tác phẩm là phần được biết đến nhiều nhất và chính Chopin đã viết về nó như sau: ““Larghetto” lãng mạn, yên tĩnh, có phần u sầu. Nó sẽ mang lại ấn tượng như khi bạn nhìn thấy phong cảnh yêu thích của bạn gợi lên trong tâm hồn của bạn những kỷ niệm thân yêu, như trong một đêm mùa xuân yên tĩnh, soi sáng bởi ánh trăng”.

Chopin Piano Concerto No.2 có ba chương với tổng thời gian nhạc chạy khoảng 32 phút: Maestoso (trang nghiêm); Larghetto (rất chậm); Allegro Vivace (rất nhanh).

Nguyễn Như Dũng