Đông Tác

giao lưu với NCCông

Home > Lịch sử > Cận đại > Tục mua bán danh vị ở làng quê Bắc kỳ

Tục mua bán danh vị ở làng quê Bắc kỳ

Sunday 30 June 2019, by Cong_Chi_Nguyen

Trong sách "Nhân danh tập chí tài liệu về tổ chức và tục lệ Bắc kỳ" tác giả Phạm Xuân Lộc có viết về xếp hạng ngôi thứ và tục mua danh vị ở làng xã xưa, phần lớn dẫn liệu được lấy từ quê của tác giả là xã Dịch Vọng Tiền (nay thuộc quận Cầu Giấy, TP Hà Nội).

Phạm Xuân Lộc hoặc Phạm Quang Lộc là một nhà trí thức Nho học có mối quan hệ với Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO) tại Việt Nam vào hồi đầu thế kỷ XX.

Xếp hạng ngôi thứ

Tác giả cho biết, ngôi thứ trong làng chia ra làm 3 hạng: Thượng hạng, trung hạng và hạ hạng.

  • Thượng hạng gồm chức sắc (những người làm việc quan được vua ban sắc cho hàm phẩm) còn gọi là ông Bá, ông Cửu, ông Bát, hoặc những người đỗ tú tài, cử nhân, phó bảng…
  • Trung hạng gồm chức dịch (những người làm việc quan nhưng chưa được vua ban phẩm hàm) như chánh tổng, phó tổng, lý trưởng, phó lý, hương trưởng. Kỳ mục bao gồm hai thành phần trong làng, một là những người từng giữ các chức lý trưởng, phó lý, hương trưởng, chánh tổng, phó chánh… làm việc lâu năm, độ tuổi 60 trở lên. Hai là những người có thâm niên, thông thạo những công việc nhà quan. Mỗi làng có một hội đồng kỳ mục tham dự vào mọi công việc. Thí sinh, học trò đi thi đỗ nhất trường, nhị trường (còn gọi là ông Nhiêu, được miễn trừ đắp đê, phu dịch) cũng xếp vào trung hạng.
  • Hạ hạng chỉ những người không làm việc quan. Từ 55 tuổi trở lên gọi là lão hạng (có lệ phải khao vọng); 60 tuổi trở lên xếp vào hàng bô lão được miễn trừ sưu dịch; già hơn nữa được đứng vào hàng cụ trùm (số cụ trùm tùy nơi là quy định khác nhau, có làng đặt lệ 5 người có làng 8 người có làng 10 người). Trương tuần, ông Từ (coi đền), dân đinh… cũng xếp vào hạ hạng.

Tục mua bán ngôi thứ trong làng

Tác giả cho biết, làm việc quan, việc làng là những người có chức vị (chức sắc, chức dịch). Còn danh vị chỉ những người do mua bán bằng công sức hoặc đóng góp vật chất mà có.

Trùm trưởng là người thuộc hàng các cụ. Danh vị này ở làng quê đâu đâu cũng có. Người cao tuổi nhất trong số các trùm trưởng được dân làng tôn kính nhất, thường gọi là cụ Nhất, người cao tuổi thứ 2 gọi là cụ Nhị. Nếu trong số 10 trùm trưởng có một cụ qua đời (có làng 8) thì làng sẽ chọn người cao tuổi thứ 11 đưa lên để cho đủ số 10 cụ.

Khi được lên trùm, người thứ 11 này phải sửa soạn một cái lễ, hoặc là một con lợn với một con gà, hoặc một chiếc thủ lợn cùng một mâm xôi với một hai con gà, kèm theo trầu cau rượu, toàn bộ lễ vật ước khoảng trên 6 đồng bạc. Sai người nhà ra đình dâng lên lễ thành hoàng, xong gióng hồi trống thúc mời toàn thể dân làng từ già tới trẻ kéo nhau ra đình tề tựu. Người mới được lên trùm mời dân làng ăn uống. Khi ấy mới chính thức lên trùm. Sau khi mời dân làng ăn uống, cụ trùm mới lại làm bữa cỗ mời các trùm trưởng và các kỳ mục trong làng. Bữa cỗ này tính ra khoảng 10 đồng.

Kỳ mục là danh vị mà ở bất cứ làng nào cũng có. Những người đã làm quan như hương trưởng, lý trưởng, phó lý, chánh tổng, phó chánh… sau 3 năm chưa từng bị trách phạt mới được dự vào hạng kỳ mục.

Người dân giàu có có thể mua sắc hàm cửu phẩm để trở thành bá hộ quyên hay ông Cửu, ông Bá. Nếu muốn tham gia kỳ mục phải làm cỗ bàn, trước tiên là đem lễ cúng dâng thành hoàng, sau cúng tổ tiên, rồi mời các kỳ mục, trùm trưởng tới dự.

Ngôi thứ kỳ mục còn được làng đem ra mua bán vào trong những dịp làng cần tiền chi tiêu cho công, hoặc việc công, ví dụ như tu sửa đình chùa, đóng quốc trái… Vào hôm bán kỳ mục, các vị trùm trưởng cùng kỳ mục khác ra tụ họp tại kiều sở, cùng nhau rà soát xem trong làng có ai đã mua chức "nhiêu nam" (chức làng trả tiền để bán cho, những người bỏ tiền để mua "nhiêu nam" thì được miễn đi phu, đi tuần). Tìm được người đó thì kỳ mục sai mõ gọi ra kiều sở. Một vị trùm trưởng hoặc kỳ mục sẽ thông báo lý do có việc chi tiêu cần bán kỳ mục, với một khoản tiền nhất định và một bữa khao dân làng.

Nếu người "nhiêu nam" bằng lòng mua ngôi thứ kỳ mục thì có lời đồng ý, rồi mời các trùm trưởng và kỳ mục về nhà cùng làm khoán văn và chuẩn bị cỗ ký điểm. Nội dung khoán văn sẽ nêu nguyên do việc làng cần chi tiêu, số tiền đóng góp của người mua kỳ mục. Chấp thuận để người này đứng dự vào hàng kỳ mục. Những nghĩa vụ thuộc về chức phận mà người mua kỳ mục phải chịu giống dân làng và các khoản miễn trừ. Tờ khoán văn viết xong thì các trùm trưởng, kỳ mục ký tên, điểm chỉ vào rồi giao cho người mua chức để người đó giao tiền.

Xong xuôi công việc, mọi người ngồi vào mâm ăn cỗ. Cỗ ấy gọi là cỗ ký điểm. Người mua kỳ mục lại thêm một khoản tiền riêng 3 quan, số tiền này chia đều cho các trùm trưởng và kỳ mục có có mặt. Tiền ấy gọi là tiền ký điểm.

(Theo Minh Châu, Zing)